De hotelgast weet van niks

12.000 vakantieverblijven zijn sinds 1990 in verband gebracht met legionella, 753 meer dan één keer. Maar hun gasten krijgen niks te horen over de bacterie die de veteranenziekte kan veroorzaken.

‘Fantastisch hotel, schitterende ligging, op slechts vijf minuten wandelen van de lokale bars en het strand met zacht, wit zand.” Ronduit lovend zijn gasten op internet over strandhotel Rey Don Jaime, in Santa Ponsa op het Spaanse eiland Mallorca. De zon schijnt er altijd. Voor 671 euro vlieg je er vanuit Nederland met touroperator Click2Book voor een week naartoe.

In de aanbieding van Click2Book geen woord over het verleden van Rey Don Jaime. Al 25 jaar lang raken gasten van het hotel besmet met de levensbedreigende veteranenziekte, die wordt veroorzaakt door de legionellabacterie. Die verspreidt zich in douche en bubbelbad of bijvoorbeeld via het besproeien van gras. De bacterie zorgt onder toeristen in Europa jaarlijks voor tientallen doden en honderden zieken.

Al in 1985 noteerden gezondheidsorganisaties slachtoffers in Rey Don Jaime. In 1994, 1995, 1996, 1998, 1999 en 2010 ook. Gasten werden ziek en gingen zelfs dood aan de veteranenziekte. Geen ander vakantieverblijf in Europa heeft voor zover bekend zo’n lange gedocumenteerde legionellageschiedenis. Reisorganisaties uit heel Europa blijven de accommodatie aanbieden. Toeristen blijven komen. Want niemand die hun iets vertelt.

Deze week begint de jaarlijkse vakantie-uittocht. Miljoenen Nederlanders reizen naar verblijven in Zuid-Europa. Daarvan zijn er afgelopen jaren duizenden in verband gebracht met de veteranenziekte. Hoeveel zijn het er precies? Het Europees centrum voor infectieziektebestrijding ECDC, onderdeel van de Europese Commissie, beheert een databank met namen van alle verdachte hotels, appartementen en campings. De gegevens zijn geheim.

Deze krant trof de Europese lijst echter aan op de openbare internetsite van de Bulgaarse gezondheidsdienst. De lijst biedt voor het eerst zicht op de omvang van het legionellaprobleem in Europa. Het gaat om 12.000 locaties, zo blijkt. Daaronder zijn 9.419 hotels, 1.131 campings, 675 appartementencomplexen en 200 cruiseschepen. Frankrijk telt 2.544 locaties die met legionella in verband worden gebracht, gevolgd door Italië (2.453), Spanje (1.337) en Turkije (739). In Nederland zijn het er volgens de lijst 195.

De lijst, die de Bulgaren vrijdag van hun site verwijderd hebben, is bijgehouden vanaf de jaren 80 tot maart dit jaar. Accommodaties komen op de lijst als ten minste één legionellamelding aan hen te linken is. Van een aantal vakantieverblijven zijn er twee of meer meldingen. Dat wordt in ECDC-jargon een ‘cluster’ genoemd. Bij clusters neemt de waarschijnlijkheid toe dat de accommodatie de bron is van de besmetting.

Uit de ECDC-gegevens blijkt dat er tot 2011 zeker 753 accommodaties zijn waarvan meerdere gasten de veteranenziekte opliepen. Bij al deze clusters is door lokale gezondheidsdiensten onderzoek gedaan. Italië is hier koploper met 247 locaties, gevolgd door Turkije (111), Frankrijk (92) en Spanje (76). Nederland telt er acht. De gegevens op deze lijst, de ‘clusterlijst’ dus, hebben betrekking op de periode tussen 1990 en 2011. Of er sindsdien nog besmettingen in deze accommodaties zijn gemeld is op basis van deze informatie niet te zeggen – de grote lijst bevat alleen meldingen van legionella maar niet van wanneer deze zijn en of dit vaker in één accommodatie voorkwam.

Dertien jaar geleden doorbrak de Inspectie voor de Gezondheidszorg in Nederland de geheimhouding over de namen van ‘legionellahotels’. De inspectie had jaren moeten aanzien hoe vakantieverblijven problemen hadden met hun waterleidingen, waarin de bacterie groeit, en hoe onwetende toeristen besmet raakten. Dus publiceerde de inspectie in oktober 2000 op eigen houtje de namen van de accommodaties die in verband gebracht waren met twee of meer gevallen van legionella en die binnen vier weken niet konden aantonen voldoende beheersmaatregelen te hebben genomen. Het leidde tot protesten, vooral van de toeristenindustrie in Zuid-Europa.

In 2002 besloten de samenwerkende Europese gezondheidsdiensten om de namen bekend te maken van accommodaties die na twee gevallen of meer binnen enkele weken niet meewerken aan de ECDC-procedure. Accommodaties die niet meewerken, verschijnen op een openbare zwarte lijst, en worden er afgehaald als ze alsnog de procedure volgen. Die procedure voorziet in het invullen van formulieren en het laten controleren van de waterinstallatie. De zwarte lijst bevat nu helemaal geen namen.

De accommodaties die meerdere gevallen hebben, maar meewerken aan de procedures, worden nergens vermeld. Zo blijven de hotels, campings en appartementen die al jarenlang ’clusters’ opleveren buiten beeld. Ze vullen op tijd de vragenformulieren van het ECDC in, lokale controleurs verklaren dat de situatie veilig is en de kwestie blijft binnenskamers. Als een jaar later weer gasten besmet raken, geldt dezelfde procedure met formulieren en verklaringen. Dat kan jaren doorgaan, zo blijkt. Alleen al strandhotel Rey Don Jaime was goed voor zeven clusters.

Of neem het appartementencomplex van Pierre & Vacances in het Franse Cannes. Pal aan het strand, de zon schijnt er vaak en je kunt er vanuit Nederland met reisaanbieder Vrij Uit voor 720 euro acht dagen naartoe. Uit de ECDC-gegevens blijkt dat het complex sinds 1990 in verband gebracht wordt met legionella. In 1998 waren opnieuw gasten ziek en gingen er twee dood aan de veteranenziekte. In 2000 dook de bacterie opnieuw op, net als in 2003 en 2008. Ook in 2010 raakten nog gasten besmet. Pierre & Vacances liet onderzoeken doen, en ook hier gaven lokale autoriteiten telkens groen licht.

Een ander voorbeeld is het all inclusive Hotel Imbat in het Turkse Kusadasi. Dat staat sinds 1994 in de registratie en ondanks slachtoffers in 1995, 1996, 1998, 2000 en 2010 lopen de boekingen goed. Acht dagen voor 455 euro bij D-reizen. Het hotel is, volgens de eigen site, „een van de mooiste resorts aan de heldere turkooiskleurige Egeïsche zee”. Maar geen woord over de aanpak van de gevaarlijke bacterie in de afgelopen 16 jaar. Hotel Imbat en Rey Don Jaime ontkennen dat er recentelijk gasten ziek zijn geworden. Pierre & Vacances zegt na de besmettingen controles en maatregelen te hebben doorgevoerd.

De registratie van reisgerelateerde legionella vanuit Nederland berust inmiddels bij het RIVM, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Die instantie wil deze krant geen gegevens verstrekken die Nederland heeft verzameld en doorgestuurd naar het ECDC. Een woordvoerder: „Wij hebben als deelnemer aan het netwerk geheimhouding. Geven we de informatie, dan lopen we de kans buiten het systeem te worden gehouden. Dat reizigers legionella in het buitenland hebben gekregen, betekent bovendien niet altijd dat de bron in de accommodatie ligt. Dat kan wel, maar hoeft niet.”

Het Algemeen Nederlands Verbond van Reisondernemingen (ANVR) wordt wél vertrouwelijk geïnformeerd. De aangesloten touroperators kunnen dan klanten in de verdachte accommodaties waarschuwen of evacueren. Touroperators zijn ook verplicht accommodaties die niet meewerken aan ECDC-procedures voor een periode van twee jaar uit te sluiten. Of dat gebeurt, zegt het ANVR niet te weten. „Wij houden geen gegevens bij van omboekingen of evacuaties. Ook houden wij geen statistieken bij van accommodaties die al dan niet worden geschrapt.”

De pakketreizen van touroperators waren in Nederland altijd favoriet, maar al jaren groeit de groep reizigers die zelf online een hotel of een camping boekt. Zij blijven onwetend van een besmetting. „De informatie zal ook bij de individuele reizigers terecht moeten komen”, reageert het RIVM. „Daarom moet er een goed toegankelijke site komen waarop iedereen kan zien of er in een accommodatie meerdere besmettingen (clusters) zijn geweest.” In september is er een internationale vergadering. Dan zal het RIVM hiervoor pleiten.

Het RIVM zegt voorstander te zijn van meer maatregelen om de besmetting van toeristen in Europa te beperken. Oorzaak zijn vaak oude waterleidingen die de bacterie alle kans geven te groeien. Daarom bepleit het RIVM een certificeringssysteem. Accommodaties met een goedgekeurd waterleidingnet moeten een Europees keurmerk krijgen. Met jaarlijkse controle, zoals bij brandveiligheid.

Over zo’n certificering wordt al dertien jaar gesproken. Opnieuw ligt de hotelbranche in landen rond de Middellandse Zee dwars. De branche vreest de hoge kosten van het vervangen en controleren van de watersystemen. De ECDC-databank overziend, vormen landen met warm weer, losse regels en weinig controle risicovolle bestemmingen – juist de landen waar de meeste toeristen uit West- en Noord-Europa op vakantie gaan. Een van de landen met een stijgend risico is Italië. Geen ander land heeft zoveel clusterbesmettingen. Niemand bij het RIVM die het officieel wil zeggen, maar het is ook een van de landen waar de controle en preventie ontoereikend is.

Internetreisbureau Click2Book, lid van het ANVR, zegt niet te hebben geweten van het verleden van hotel Rey Don Jaime op Mallorca waarmee dit artikel begon. „Wij zullen het hotel meteen blokkeren”, reageert woordvoerder Remco Bergwerff. „Ik vind dat het ANVR ons moet informeren over de jarenlange problemen van zulke accommodaties. Nu krijgen we alleen actuele meldingen.”

Heeft Click2Book altijd actie ondernomen na meldingen? „Nee, dat niet. Het was beter geweest als dat wel gebeurd was. Daarom heb ik Rey Don Jaime nu meteen maar ‘uit’ gezet.”

Reacties: onderzoek@nrc.nl