Bankieren volgens het evangelie

Steekpenningen, witwassen en belastingfraude: de bank van het Vaticaan heeft geen fraaie reputatie. Paus Franciscus is begonnen schoon schip te maken.

Er stond een belangrijke bijzin in het bericht waarmee het Vaticaan vorige week bekendmaakte dat paus Franciscus een vertrouwenscommissie had ingesteld om namens hem de bank van het Vaticaan tegen het licht te houden. Het onderzoek was bedoeld „om de beginselen van het evangelie ook te laten doordringen in de activiteiten van economische en financiële aard.”

Ook al is hij nog maar sinds een paar maanden aan de macht, hoe de paus het evangelie interpreteert is inmiddels voor iedereen duidelijk. In zijn preken zegt hij keer op keer dat de kerk aan de kant van de armen moet staan. Hij houdt kardinalen en bisschoppen voor dat ze sober moeten zijn en geeft zelf het goede voorbeeld. Tegenover de ambassadeurs bij de Heilige Stoel haalt hij hard uit naar belastingparadijzen en financiële speculatie.

Wat er gebeurt binnen het Vaticaan is vaak ondoorzichtig. Maar hier hoef je niet tussen de regels door te lezen. In de discussie voorafgaande aan het conclaaf in maart hebben verschillende kardinalen harde woorden gesproken over het Instituut voor Religieuze Werken (IOR), zoals de bank van het Vaticaan officieel heet. De bank heeft een slechte reputatie. Rekeningen zouden worden gebruikt om steekpenningen te betalen, geld wit te wassen en de fiscus om de tuin te leiden, met name de Italiaanse. Sommige rekeninghouders zouden, direct of indirect, betrokken zijn bij maffiose praktijken.

Gesterkt door de kritiek tijdens het pre-conclaaf heeft paus Franciscus de bank hoog op zijn hervormingsagenda gezet. „Petrus had ook geen bankrekening”, zegt hij nu in een preek. En ook: „Het IOR is nodig, maar tot op zekere hoogte.”

Franciscus heeft acht kardinalen uit alle continenten gevraagd om voorstellen te doen voor hervorming van de curie, de bureaucratie van het Vaticaan. Ze kregen daarvoor ruim de tijd. Hun eerste gezamenlijke bijeenkomst staat gepland voor oktober. Maar met het IOR maakt de paus meer haast. Ook al omdat justitie niet wacht. Er lopen zeker drie onderzoeken waarbij het IOR direct of indirect is betrokken.

De paus lijkt dat niet als een bedreiging te zien, maar als een kans om de beoogde grote schoonmaak door te zetten. Het bericht over de vertrouwenscommissie kwam twee dagen vóór de arrestatie van monseigneur Nunzio Scarano, een hoge prelaat door wiens handen grote sommen geld gaan en die zo vaak met briefjes van vijfhonderd wapperde dat hij de bijnaam ‘Don Vijfhonderd’ kreeg. Drie dagen later, afgelopen maandagavond, traden twee topbankiers van het IOR af: algemeen directeur Paolo Cipriani en vicedirecteur Massimo Tulli. Weer twee dagen later volgden geruchten dat de twee ook worden verdacht in een fraudezaak uit 2010. De rechters helpen de vernieuwing binnen de katholieke kerk, zei een IOR-kenner anoniem tegen de Italiaanse krant Corriere della Sera.

Volgens vaticanist Carlo Marroni van de financiële krant Il Sole 24 Ore heeft paus Franciscus lering getrokken uit de aarzelende manier waarop Rome is omgegaan met de misbruikschandalen. Hij en zijn medewerkers „hebben begrepen dat het niet aangaat de financiële problemen net zo te behandelen als die rondom pedofilie, door veel mensen over te plaatsen en de beschuldigingen terug te kaatsen”, schreef hij.

Franciscus wil snel en hard ingrijpen bij het IOR. Hoe precies, zal mede afhangen van de bevindingen van de vertrouwenscommissie. Maar er zijn wel al heel snel twee koppen gerold.

Op de korte termijn gaat het erom de procedures binnen het IOR in overeenstemming te brengen met de eisen van Moneyval. Dit is het comité van de Raad van Europa dat beoordeelt of landen afdoende maatregelen hebben genomen tegen het witwassen van geld en de financiering van terrorisme. Volgens een rapport van vorig jaar zomer is het Vaticaan op de goede weg. Zo was er instemming over het besluit van Benedictus XVI om, eind 2010, een speciale toezichthouder in te stellen, de Autoriteit Financiële Informatie. Maar de controle op verdachte transacties moet op een aantal punten beter, constateerde Moneyval. De invulling daarvan is vrij technisch. Later dit jaar wordt een nieuw rapport over het Vaticaan verwacht.

Maar het gaat zeker niet alleen om regels en procedures. De Duitse bankier Ernst von Freyberg, vlak voor zijn aftreden in februari door Benedictus tot president van het IOR benoemd, heeft gezegd dat alle rekeningen en rekeninghouders één voor één worden doorgelicht. Vorig jaar zijn daarbij zes verdachte transacties aan het licht gekomen, dit jaar vijf.

Voor zover bekend zaten daar de malversaties van ‘Don Vijfhonderd’ niet bij. Monseigneur Nunzio Scarano werkte als accountant bij Apsa, de organisatie die het onroerend goed van het Vaticaan beheert. Daar gaan miljoenen in om. Scarano had daarnaast toegang tot zeker twee rekeningen bij IOR, eentje voor liefdadigheidswerken en een persoonlijke rekening. De justitie van zijn geboortestad Salerno verdenkt hem ervan 560.000 euro van zijn IOR-rekening te hebben witgewassen door 56 vrienden 10.000 euro cash te geven, in ruil voor een cheque voor dat bedrag – hogere bedragen moeten aangegeven worden als ze het land in komen. Scarano stortte die cheques op een rekening bij een Italiaans bank en gebruikte het geld om zijn hypotheek af te lossen.

De justitie van Rome verdenkt Scarano daarnaast van een plan om voor vrienden in Napels 20 miljoen euro in contanten illegaal vanuit Zwitserland te smokkelen, met een privéjet. Scarano gebruikte het IOR als een privé en illegaal belastingparadijs, zei de Romeinse openbare aanklager Nello Rossi na het eerste verhoor, afgelopen maandag.

Het onderzoek gaat door, zowel binnen het IOR op last van de paus, als door de justitie van Rome en Salerno. Justitie heeft telefoongesprekken van Scarano met onder anderen de afgetreden topbankiers van het IOR afgeluisterd. En dat levert nog veel vragen op. In die telefoontjes kwam bijvoorbeeld steeds weer een onbekende naam terug. Wie, vraagt justitie zich daarom af, is die ‘broeder Elias’?