Wat wil Steve Coleman?

North Sea Jazz heeft de Amerikaanse saxofonist Steve Coleman carte blanche gegeven bij het samenstellen van zijn eigen programma op het festival.

Wie?

Rusteloos vernieuwer in de jazz. Dat is altsaxofonist Steve Coleman. Geboren in 1956 in Chicago, in een gezin met vijf kinderen. Toen al een eigengereid kind dat niet meedeed met de spelletjes van zijn broers en zussen, maar altijd iets voor zichzelf aan het doen was. „Ik wilde geen dingen doen die anderen me oplegden”, zegt hij. „En dat is altijd zo gebleven.”

Na diverse funk- en r&b-verkenningen liftte Coleman in 1978 naar New York waar hij de protegé werd van bassist Dave Holland. Als sideman speelde hij met onder meer de Sam Rivers Big Band, David Murray, Doug Hammond en Abbey Lincoln. Om de huur te betalen speelde hij in de straten van New York en in kleine clubs.

Jaren werkte hij aan de sound die hij hoorde in zijn hoofd, waarover bassist, zijn toenmalige huisgenoot en latere bandlid Lonnie Plaxico zei dat „je er de eerste tel nooit van kon vinden”. Gedurende de jaren negentig dreef Coleman steeds verder van het geijkte jazzidioom. ‘Niemand zal je muziek begrijpen’, kreeg hij van zijn eerste (Duitse) jazzlabel te horen. Zijn debuutalbum Motherland Pulse (1985) noemt Coleman een hybride compromis. Vervolgens ging hij zijn eigen weg.

Hoe?

Hij wéét hoe de jazzfestivals dol zijn op concepten: de tributeband, de allstarband – de combinatie van grote namen die het wel gezellig samen hebben en als professionals samen wat in de groep gooien maar muzikaal weinig diepte bereiken, en dan de ghostband – de leider is gestorven en de band gaat verder. Denk aan het Count Basie Orchestra en de Mingus BigBand.

Dit curatorschap spreekt Coleman aan omdat hij de vrijheid van het festival kreeg en hem niets wordt opgelegd. Uitnodigingen voor eerder genoemde rondreizende jazzvehikels slaat hij altijd af. Op één ding na. In 1998 ging hij eens op tour met Sting, als vervanger van saxofonist Branford Marsalis. En ook al verdiende hij er een goede boterham mee, hij was meteen voorgoed genezen van commerciële muziekklussen. De meeste musici kiezen in zijn optiek voor het geld. Dat begrijpt hij. Maar hij heeft daar nooit voor willen kiezen. „Er is lef nodig om jezelf te blijven”, zegt hij. „Nooit denk ik aan muziek in termen van entertainment. En ook ben ik niet op zoek naar het perfecte concert. Muziek is voor mij een taal, een manier van communiceren. Ik leer en observeer.”

Steve Coleman Curates, vrijdag 12 juli 21:30 in de Madeira-zaal

Waarom?

Colemans muziek proberen te ‘begrijpen’ is de grootste fout die je kunt maken. Al doen de vreemde maatsoorten en de onnatuurlijke toonladders in eerste instantie als vingeroefeningen aan, er gewoon ‘doorheen’ luisteren zou het advies kunnen zijn. Wanneer alle analytische pogingen worden losgelaten roept de muziek een trance op, waarin tijd ineens opmerkelijk snel verstrijkt. Door de muzikale consistentie en overzichtelijkheid, maar ook zeker door een perfect spelende ritmesectie kan hij een haast magische sfeer ontwikkelen. De ingewikkelde ritmiek gaat alle kanten op, maar bedwelmt en zuigt mee.

Wat?

Complexe ritmische stapelmethodes, enigszins afstandelijk gebracht met ogenschijnlijk weinig emotie en geladenheid. De vernuftige ‘symmetrische’ jazz van saxofonist Steve Coleman lijkt een soms onneembare vesting. De muziektheorieën van zijn in de jaren negentig opgezette M-Base Collective – van denkwijze naar compositie, met aparte maatsoorten, onnatuurlijk aanvoelende toonladders en een hogere, astronomische of spirituele insteek, zijn jazzwiskunde voor de meesten en razend interessant uitpluismateriaal voor menig muziekstudent. Door de jaren heen voegde hij daar tal van astrologische en spirituele symbolen aan toe. En liet er talloze visies op los. Muziek werd symbool voor leven, yin en yang – hij bestuurde onder meer de Chinese filosofie – zijn magische inspiratie.

Waarmee?

Five Elements is een van de vele groepen waarmee Coleman zijn muzikale en spirituele ideeënstroom openbaart. De band werd gevormd nadat hij in de jaren tachtig nieuwe wegen had verkend met het M-Base Collective, een losjes georganiseerde groep musici met saxofonist Greg Osby en zangeres Cassandra Wilson, die in diverse samenstellingen regelmatig met elkaar samenspeelden. Daarna werd Five Elements het vlaggeschip voor veel van zijn initiatieven.

Van deze groep heeft hij verschillende edities, zoals zijn Rhythm Edition waarin het kwintet was uitgebreid met nog een drummer. In zijn huidige band speelt hij nog maar met drie andere musici op trompet, bas en drums.

Hoe de samenstelling ook is, Coleman geeft de koers aan. Hij dwingt die af met strakke gebaren en voorgezongen ritmes, die door de rest worden opgepakt. Onverstoorbaar en aan één stuk door diept Coleman uit, zijn band nauwelijks rust gunnend. De muziekconcepten worden afgekloven als door een hond met een goede kluif – tot op het bot.

Wanneer?

Coleman kreeg carte blanche bij het samenstellen van zijn eigen programma op dit festival. Op vrijdagavond zijn er optredens van Doug Hammond Quintet, Citizen X featuring Jean-Paul Bourelly, Jonathan Finlayson & Sicilian Defense en zijn Steve Coleman & Five Elements. Met de door hem geselecteerde musici van verschillende generaties voelt hij muzikale verwantschap. Zoals de gitarist in Colemans eerste band: Jean-Paul Bourelly. Zo ook de 71-jarige drummer/zanger Doug Hammond die Coleman op zijn 25ste leerde kennen en als zijn mentor beschouwt. Hammond – zijn muziek wordt vaak getypeerd als een van de mooiste bijdragen aan wat de laatste vijftien jaar spiritual jazz is gaan heten – was van grote invloed op Colemans muzikale ontwikkeling en leerde hem ook de zakelijke kanten van het vak. In Hammonds band speelt de jonge tenorsaxofonist Maria Grand, die dan weer een studente is van Coleman.