‘Massale vissterfte door bliksem’

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

Afgelopen vrijdag op de site van De Telefgraaf en diverse regionale nieuwssites

De aanleiding

Een kort berichtje op de site van De Telegraaf afgelopen vrijdag: Massale vissterfte door blikseminslag. „Vrijwilligers van hengelaarsvereniging De Karper hebben zeker 2.000 kilo dode vis gehaald uit het Gat van Leuvenheim, een viswater bij Brummen. (…) De hele plas is nu visloos. Gezien het zwartgeblakerde riet langs de plas is de vissterfte vermoedelijk veroorzaakt door blikseminslag, denkt de hengelaarsvereniging.” Ook de regionale kranten in het midden en oosten van Nederland berichtten erover. Op de site van de hengelaarsvereniging De Karper staat dat de vissen al begin vorige week dood zijn gevonden. Gaan vissen inderdaad massaal dood door een blikseminslag?

En, klopt het?

Wat er in het specifieke geval van de dode vissen in het Gat van Leuvenheim is gebeurd, is niet duidelijk. Het viswater valt onder verantwoordelijkheid van Rijkswaterstaat. De ecoloog van Rijkswaterstaat gaat ervan uit dat de vissen door een natuurlijke oorzaak zijn gestorven, en ziet daarom geen aanleiding tot verder onderzoek, zegt woordvoerder Henk Voerman. Als er vermoedens waren van verontreiniging dan was er wel nader onderzoek gedaan.

„Het fenomeen dat vis massaal sterft door blikseminslag is bekend en mogelijk”, zegt Piet Verdonschot, zoetwaterecoloog van de Wageningen Universiteit. „Maar, er zijn heel weinig van zulke gevallen wetenschappelijk beschreven.” De enkele beschreven gevallen zijn ook niet afkomstig uit Nederland. „Het zal alleen onder hele extreme omstandigheden gebeuren. Daarom is het heel onwaarschijnlijk dat het hier gebeurd is.” Bliksem die inslaat op het water blijft aan de oppervlakte. Onder het wateroppervlak neutraliseert de stroom. In een vijver of sloot is de kans iets groter dat vissen doodgaan, omdat het water niet diep is zwemmen vissen meer aan de oppervlakte. Maar in een meer of plas zwemmen vissen veel dieper en is de kans dat ze doodgaan door de bliksem heel klein. „En dan gaat zeker niet alle vis dood”, zegt Verdonschot. Zo denken Naturalis en Rijkswaterstaat er ook over.

Waar is de 2.000 kilo vis dan aan doodgegaan? Er zijn diverse scenario’s mogelijk. „Wat vaak voorkomt is dat na een warme, zonnige periode bij regenval vissterfte optreedt”, zegt Verdonschot. De warme periode zorgt voor een gelaagdheid in het water met zuurstofarm of zuurstofloos water onderin – de koele zone – en zuurstofrijk water in de warmere bovenlaag, legt hij uit. Bij regenval koelt de bovenlaag plotseling af en mengen de onder- en bovenlaag. De zuurstofarme tot zuurstofloze laag zorgt dat de gehele waterkolom zuurstofarm wordt. „Zo arm dat vissen een zuurstofgebrek krijgen en sterven.” De bliksem kan best ingeslagen zijn, en daardoor kan het riet verschroeid zijn geraakt. Maar de kans is veel groter dat de vis door de bijbehorende regenval dood ging.

Gebrek aan zuurstof speelt ook bij een tweede scenario een rol. „Bij het hoogwater van de afgelopen tijd zijn de uiterwaarden, waar ook het Gat van Leuvenheim in ligt, ondergelopen”, vertelt Henk Voerdam van Rijkswaterstaat. „Daar gaan vissen graag paaien – paren – want dit water is wat warmer dan de stromende IJssel.” Het is mogelijk dat ze daar zijn achtergebleven nadat het water weer is gezakt, en met te veel vis in klein water overleven ze het niet. In een bericht over de vissterfte op de site van hengelaarsvereniging De Karper staat dat bewoners van Leuvenheim vissen naar lucht hebben zien happen. Dit maakt het aannemelijker dat de oorzaak in een gebrek aan zuurstof ligt in plaats van een blikseminslag.

Dat wordt nog eens versterkt door andere berichten over grote hoeveelheden dode vis. Het is er de tijd van het jaar voor. De afgelopen weken alleen al waren er berichten over meer dan duizend dode vissen in Raamsdonk (26 juni) en dode vissen in Zutphen (21 juni). In berichten over deze incidenten werd geen oorzaak genoemd, wel werd er gezegd dat er vaker grote massa’s dode vis worden gevonden na flinke waterval. In Veenendaal werden op 24 juni honderden dode vissen gevonden. Daar werd wel een oorzaak genoemd: er zat te weinig zuurstof in het water doordat rioleringen overstroomden, waarna het vieze en zuurstofarme water in de plassen met vis terechtkwam. „We weten wel zeker dat er van riooloverstort zoals wij dit noemen geen sprake is in Brummen”, zegt Voermans. „Dat vindt niet plaats in die buurt.”

Wij checkten of vissen massaal dood kunnen gaan door een blikseminslag. Dit werd door de site van De Telegraaf en diverse regionale nieuwssites als oorzaak genoemd van massale vissterfte in het Gat van Leuvenheim bij Brummen. Onder extreme omstandigheden kan vis inderdaad doodgaan door bliksem, maar die kans is heel klein. Vele malen waarschijnlijker is het, ook in dit geval, dat vis massaal sterft door te weinig zuurstof. Dit kan komen door flinke regenval na een warmere periode of door hoogwater waarin veel vissen naar uiterwaarden zijn gezwommen en niet meer weg konden toen het water eenmaal was gezakt. Daarom beoordelen wij de bewering dat vissen massaal doodgaan door blikseminslag als grotendeels onwaar.

Ook een bewering langs zien komen die je graag gecheckt zou willen zien? Suggesties zijn altijd welkom, via nextcheckt@nrc.nl of Twitter met hashtag #nextcheckt.