Een master in... wat je kunt doen met een allemaal leeg pand

Zeven studenten behaalden hun master in het hergebruik van leegstaande panden Vanaf morgen zijn hun ideeën te zien in Amsterdam Tijdelijke werkruimte voor schrijvers bijvoorbeeld

Studio Vacant NL ontwerpt mogelijkheden voor het tijdelijk gebruik van leegstand. Foto Rob ’t Hart

Medewerker architectuur

Kerken, watertorens, ziekenhuizen. Kazernes, fabrieken, kloosters, postkantoren. Gevangenissen, vliegvelden, rechtbanken, winkels. En kantoren – heel veel kantoren. Er staat van alles leeg in Nederland. Het Sandberg Instituut, de postdoctorale opleiding van de Rietveld Academie in Amsterdam, heeft daarom twee jaar geleden een bijzondere opleiding in het leven geroepen: een master onder de naam Studio Vacant NL. Deze week zijn in een – leegstaande – bierbottelarij de ideeën te zien van de zeven kersverse afgestudeerden.

„Het heeft weinig zin om te doen alsof we met herbestemming de leegstand definitief kunnen oplossen”, zegt landschapsarchitect en Prix de Rome-winnaar Ronald Rietveld, die samen met zijn broer, filosoof Erik Rietveld, het initiatief voor de masteropleiding nam. „Herbestemmen is traag en duur. In plaats van daar eindeloos over vergaderen, kun je beter manieren verzinnen om al die lege plekken tijdelijk te gebruiken.” Daarom zijn de ontwerpen van de masterstudenten eerder poëtische voorstellen dan keiharde business cases of maquettes.

Schrijven in een atoombunker

Henriëtte Waal organiseerde bijvoorbeeld een ‘leegstandssafari’ naar de Toren van Oud in Den Haag en legde die op film vast. Architect Pieter Lefebvre zet met een handnaaimachine grote vlakken wit stof aan elkaar en creëert op die manier mobiele kamers die je van de ene lege plek naar de volgende mee kunt nemen. Zelfs in de smerigste fabriekshal vol duivenpoep beschik je zo over een schone, rustige werkomgeving.

En Sjoerd ter Borg bedacht de Uitgeverij van Leegstand. „Die heb ik opgericht om leegstaande plekken als bronnen van inspiratie te gebruiken”, zegt hij. Ter Borg heeft politicologie gestudeerd, maar zag zijn studiegenoten allemaal beleidsnota’s schrijven en dacht dat dit spannender was. „De uitgeverij biedt gebouwen zonder perspectief nieuwe verhalen van schrijvers die als tijdelijke beheerders worden ingezet.” Op zijn uitnodiging heeft kinderboekenschrijver Gideon Samson zitten schrijven in een seinhuis op Amsterdam Centraal Station; Hans Dorrestijn en Franca Treur ontfermden zich over brugwachtershuisjes. Alma Mathijsen had als werkplek een atoombunker waar plaats is voor 12.000 man; Philip Huff zat bovenin een kraan in het Oostelijk Havengebied. Tijdens de tentoonstelling deze week in de oude bierbottelarij in Amsterdam, zit schrijfster Andrea Speijer Beek in de kelder live te schrijven, in het halfduister aan tafel achter haar laptop.

Het mooiste project is van industrieel vormgever Jorien Kemerink. Tijdens haar master liep ze stage bij een fabrikant van protheses. Daar leerde ze met latex werken, en bedacht er een heel nieuwe toepassing voor. In de bottelarij hangen nu haar ragfijne afgietsels van muren, vloeren, zelfs wasbakken die ze in leegstaande gebouwen maakte door er een dunne laag latex op te spuiten. Als ze die eraf pelt komen alle tegel- en voegpatronen mee, net als alle schimmel en roestplekken. De halftransparante vellen hangen zachtjes te wuiven, als diapositieve herinneringen aan overbodig geworden ruimten.

Tijdelijk gebruik

Initiatiefnemers Ronald en Erik Rietveld zijn met leegstand bezig sinds de Architectuurbiënnale in Venetië, drie jaar geleden. Ze vulden het paviljoen van Nederland met tienduizend zwevende gebouwen van blauw piepschuim, een verbeelding van alles wat in Nederland leegstaat. Het onderwerp heeft hen niet meer losgelaten. In samenwerking met Apps4Amsterdam organiseerden ze bijvoorbeeld in de Westergasfabriek in Amsterdam een pilot om leegstaande panden, in dit geval een oude loods, te gebruiken als tijdelijke huisvesting voor jonge app-bouwers uit het buitenland. Volgend voorjaar verschijnt hun boek hierover, met de titel Vacancy Studies, en in september onthullen ze hun voorstel voor nieuw gebruik van het vliegveld Soesterberg.

Het beste waar de vele leegstaande gebouwen nu op kunnen hopen, zegt Erik Rietveld, is ‘sequentiële tijdelijkheid’: steeds een nieuw tijdelijk gebruik. Dat komt ook voor de stedelingen goed uit, nu woonruimte in de grote steden onbetaalbaar is. „Als je telkens snel doorverhuist heb je een zee aan leegstaande ruimte tot je beschikking.”

Studio Vacant NL, Looiersgracht 60, Amsterdam. 3 t/m 7 juli. studiovacant.nl