Vrienden die ons kennelijk als vijanden zien

Duitsland wordt, als ‘derde klasse’ vriend van de VS op grote schaal afgeluisterd door de VS. „Dit lijkt op de methoden van vijanden ten tijde van de Koude Oorlog.”

Antennes op een voormalig gebouw van de National Security Agency (NSA) op de Teufelsberg in Berlijn. Dit weekend werd bekend dat de VS grootschalig afluisteren in Europa. Foto Reuters

Duitse politici toonden zich vanochtend hevig verontwaardigd over de nieuwste berichten over de omvang van het afluisterprogramma van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA. Na de onthulling van afgelopen weekeinde door tijdschrift Der Spiegel dat de NSA per maand 500 miljoen databerichten en telefoontjes van Duitse burgers onderschept, reageert de liberale Duitse minister van Justitie Leutheusser-Schnarrenberger (FDP) verbijsterd op de website van Spiegel-online. „Als de mediaberichten juist zijn, dan herinnert dit aan de methoden van vijanden gedurende de Koude Oorlog. Het gaat het voorstellingsvermogen te boven dat onze vrienden in de VS de Europeanen beschouwen als vijanden.” Duitsland wordt, zo blijkt, ingedeeld in de categorie ‘derde klasse’ vrienden.

De woordvoerder van de sociaal-democratische oppositiepartij SPD in de Bondsdag spreekt over een grote „aanval op onze grondrechten”. En de kanselierskandidaat van zijn partij, Peer Steinbrück, eiste gisteren opheldering van Bondskanselier Angela Merkel (CDU). „Als de berichten juist zijn stijgt dit (afluisteren, red.) ver uit boven legitieme veiligheidsbelangen. Die zou beteken dat vrienden en partners bespioneerd worden. Dat zou volstrekt onacceptabel zijn.” Merkel zelf had vanochtend nog niet gereageerd.

President Barack Obama werd tijdens zijn bezoek aan Berlijn, twee weken geleden door Merkel al aangesproken op onthullingen van NSA-medewerker Edward Snowden dat de VS op grote schaal buitenlanders bespioneerde. Obama wekte in een reactie de indruk dat de Amerikanen niet de communicatie van alle burgers lukraak doorzoeken op mogelijke gevaren. Volgens de president zoeken zijn inlichtingendiensten doelgericht en is altijd een rechter betrokken bij het besluit tot afluisteren. De nieuwste onthullingen over de schaal van het programma lijken dat echter tegen te spreken.

In Duitsland is het thema ‘bewakingsstaat’ door het verleden met de Gestapo in nazi-Duitsland en de Stasi in de DDR, uiterst gevoelig. In deze maanden vlak voor de Bondsdagverkiezingen op 22 september is het afluisterschandaal dan ook een dankbaar thema voor de oppositie partijen.

De voorzitter van de uiterst linkse partij Die Linke, Katja Kipping, eist dat de Bondsregering onmiddellijk de Amerikaanse ambassadeur ontbiedt „om een formeel protest over te brengen” aan Washington. Die Linke is ook van mening dat Merkel zo snel mogelijk in Brussel de onderhandelingen over een vrijhandelsverdrag met de VS moet stilleggen. De voorzitter van de fractie van de Groenen Renate Künast sprak haar afschuw er over uit dat „wij allen door hen [de VS, red.] worden verdacht”.

Alle partijen eisen volledige transparantie van de bondskanselier. Duitse media meldden vanochtend dat ook het ministerie van Merkel zelf door de Amerikanen zou zijn afgeluisterd. Volgens een woordvoerder van de Groenen is Merkel zelf „politiek verantwoordelijk” voor deze kwestie want bij het Bundeskanzleramt berust de coördinatie van de verschillende geheime diensten.

Overigens is bekend dat ook de eigen Duitse Bundesnachrichtendienst op internet speurt naar bedreigingen voor de staat. Deze dienst bezweert echter dat er geen sprake is van een groot schepnet, maar dat gezocht wordt aan de hand van bepaalde trefwoorden. De dienst werkt ook samen met de Amerikaanse diensten, bevestigde vanochtend een woordvoerder van de CDU-fractie in de Bondsdag op de nieuwszender N-tv. Maar over en weer wordt geen informatie uitgewisseld over de bronnen, aldus het Bondsdaglid. Vanochtend werd verwacht dat bondskanselier Merkel spoedig met een verklaring zou komen.

Op de site van het tijdschrift Focus verschenen intussen tips aan burgers om zich te beschermen tegen de ‘Überwachung’ (bewaking) door Amerikaanse en Britse spionagediensten. „U bent een glazen mens op internet. Facebook, Google en Apple geven informatie door aan geheime diensten.”

Ook elders in Europa waren geschokte reacties. Zo sprak de Franse minister van Justitie Christine Taubira van een „vijandige daad die iedere beschrijving tart”. De Italiaanse president Napolitano heeft gisteren „bevredigende antwoorden” geëist van de VS.

In het Verenigd Koninkrijk waren de reacties lauw. Net als toen twee weken geleden bekend werd dat de Britten zelf bezoekende delegaties tijdens de G20 in 2009 afluisterden.

Een van de redenen daarvan kan zijn, dat het Britse ministerie van Defensie na het eerste verhaal een zogeheten D-Notice heeft uitgevaardigd, zo meldde het doorgaans goed ingevoerde blog van auteur Guido Fawkes. Zo’n mededeling van het ministerie wordt gegeven om hoofdredacteuren te wijzen op het gevaar van het „onbedoeld openbaren van informatie die de acties en methoden van het Britse leger en veiligheidsdiensten in gevaar kan brengen”. Media hoeven zich daar niet aan te houden, maar doen dat soms wel.