Het tafelzilver, tegen elk aannemelijk bod

Stel dat de minister van Financiën de bezittingen van de staat in de uitverkoop zou doen, wat zou dat dan opleveren? En kan hij dat zomaar doen?

De laatste keer dat Nederland staatsbezit van de hand probeerde te doen, was geen succes. Staatssecretaris Dijksma (Natuur, PvdA) liet de Tweede Kamer vorige week nog weten dat ze de geplande verkoop van stukjes natuurgebied van staatsbosbeheer heeft afgeblazen. Dus waarom zou het nu beter gaan?

Op het lijstje van werkgeversvoorzitter Bernard Wientjes stonden de belangen die de Nederlandse staat in financiële instellingen heeft moeten nemen bovenaan. Om die deelnemingen had de staat tenslotte nooit gevraagd, en door ze versneld te verkopen, kan de minister van Financiën miljarden ophalen die hij anders elders moet bezuinigen.

ABN Amro, SNS Reaal, verzekeraar ASR en de hypotheekportefeuille van ING – wat zijn die belangen precies waard? Het eenvoudigste antwoord op die vraag is te vinden op de staatsbalans, het overzicht van bezittingen en schulden van het rijk. Daar staat waarvoor de deelnemingen in de boeken staan – wat niet automatisch wil zeggen dat ze dat bij verkoop of beursgang ook zullen opbrengen, maar het is in elk geval een indicatie. En de belangen worden elk jaar opnieuw gewaardeerd en waar nodig aangepast aan de veranderde marktomstandigheden.

ABN Amro staat op de balans voor 11,2 miljard euro, SNS Reaal ‘doet’ toch nog 600 miljoen euro, ASR is 1,9 miljard waard en het belang in ING wordt gewaardeerd op 2,3 miljard. Totaal: 16 miljard euro.

De financiële instellingen vallen, volgens werkgeversvoorzitter Wientjes, in de categorie ‘ongewenst tafelzilver’. Hij opperde ook nog de overheidsdeelneming in de Gasunie en in het elektriciteitsnet Tennet. Deze bedrijven staan in de boeken voor 4,4 miljard en 1,6 miljard.

Op de balans staan nog een paar deelnemingen die de begroting ‘veel lucht’ zou geven wanneer de overheid die zou afstoten, zoals De Nederlandsche Bank (31,1 miljard), Prorail (17,3 miljard), de NS (3 miljard), Schiphol (2,2 miljard) en een belang in KLM (500 miljoen).

Deze posten staan op de linkerkant van de balans in het overzicht van de vorderingen en bezittingen. Onder de post ‘overige niet-financiële activa’ zijn de rijksbezittingen opgenomen, de rijksgebouwen en de rijkswegen. Een paar posten van dit tafelzilver: bruggen, dijken, wegen (69,1 miljard), rijksgebouwen (12,9 miljard) en terreinen, gebouwen, voertuigen (2,7 miljard).

De overige niet-financiële activa zijn samen goed voor 90,1 miljard euro. Als dit tafelzilver zou worden verkocht zou de staatsschuld (407 miljard euro) met ruim 22 procent kunnen worden verlaagd. En dan is het Rijksmuseum waarschijnlijk in bezit van sjeik Klifa bin Zayed al-Nahayan van de Verenigde Arabische Emiraten. Alleen het gebouw, want de geëxposeerde kunst is in handen van de Staat der Nederlanden en van particulieren. De Nachtwacht is bijvoorbeeld eigendom van de gemeente Amsterdam – en valt daarmee buiten de staatsbalans.

Het staatsvermogen was volgens het ministerie van Financiën vorig jaar 24,4 miljard euro negatief. Een jaar eerder was dat nog slechts 1 miljard euro negatief – een gevolg van de sterke toename van de Nederlandse staatsschuld. De vermogenspositie van het rijk is sinds het begin van de jaren tachtig sterk achteruit gegaan. In 1981 bedroeg het staatsvermogen nog 48 miljard euro. In ruim dertig jaar is de vermogenspositie van de staat met ruim 72 miljard euro verslechterd. De hoofdoorzaak is dat achtereenvolgende ministers van Financiën zich in de schulden hebben gestoken voor de financiering van uitkeringen, salarissen, subsidies en rente – waardoor tegenover een stijgende schuld onvoldoende bezit werd opgebouwd.

Het vermogen van de totale overheid (rijk plus gemeenten en provincies) is positief. De decentrale overheden hebben veel bezittingen, die wel meetellen bij de berekening van het totale overheidsvermogen, maar niet op de staatsbalans zijn te vinden.

De niet-financiële bezittingen van de overheid bestaan voornamelijk uit vaste activa (65 procent) zoals wegen en gebouwen. Grondstofreserves (met name olie en gas) vormen 27 procent van het vermogen. Op de financiële balans van de overheid staan aan de schuldenkant voornamelijk staatsobligaties en leningen.

Eind 2011 bedroeg het netto vermogen van de overheid 364 miljard euro. Het vermogen van de overheid is sinds de kredietcrisis in 2008 per saldo afgenomen met 61 miljard euro. Dit komt volledig door een sterke daling van het financieel vermogen. Vooral 2008 was een slecht jaar; zowel de schuld als de vorderingen schoten omhoog. Dit kwam door steun die de staat verleende aan financiële instellingen in de vorm van vooral kapitaalverstrekkingen. De schuld nam in één jaar toe met 100 miljard euro. Tegelijkertijd zijn door de overnames ook de financiële bezittingen van de overheid flink toegenomen en die bezittingen wil Wientjes nu weer afstoten.

In de praktijk is echter geen enkel bedrijf snel af te stoten. Of de Europese Commissie bemoeit zich ermee (ASR en SNS Reaal) of er zijn ingrijpende wetswijzigingen voor nodig, zoals bij de Gasunie en Tennet. De kans is dan ook klein dat minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën, PvdA) ‘doldwaze dagen’ gaat organiseren om aan de wensen van Wientjes te voldoen.