Held

Het is verdomd moeilijk om goed te zijn – veel gemakkelijker is het je te verschuilen achter de goedheid van anderen. De komende weken zal Nelson Mandela de mensheid opnieuw ten voorbeeld gesteld worden door politici in alle soorten en maten, uit bewondering voor een werkelijk groot man – en in de hoop moreel een graantje van die grootheid mee te kunnen pikken. Barack Obama nam een voorschot, tijdens zijn rondreis door Afrika: „Hij is een persoonlijke held. Maar dat geldt niet alleen voor mij. Hij is een held voor heel de wereld. Zijn nalatenschap zal door de eeuwen heen blijven bestaan.”

Onze relatie met onze vrijheid is ambivalent.

Door de eeuwen heen – het zal best, maar ik zou zeggen: laten we in de geest van Mandela eerst Guantánamo sluiten. Zondag, is het plan, bezoekt Obama Robbeneiland, waar Mandela 16 jaar gevangen zat. Ongetwijfeld zal de Amerikaanse president daar lippendienst bewijzen aan Mandela’s bovenmenselijke volharding, zijn onwankelbare geloof in menselijke waardigheid, het recht op vrijheid van het individu.

Het zal vreemd hol klinken.

Dat is het lastige aan helden – ze dienen meestal niet als voorbeeld, maar als aflaat. Het probleem met Obama is dat zijn woorden inmiddels gevaarlijk los zijn komen te staan van zijn daden.

De onthullingen van de voormalige spion Edward Snowden over het massaal afluisteren van burgers en het verzamelen van persoonsgegevens dwingen de Amerikaanse president nu in de rol van apologeet van misschien wel de lelijkste gedachte van deze tijd: wij beperken uw vrijheid om uw vrijheid te waarborgen.

Door de massale inbreuk op de privacy van burgers zijn aanslagen voorkomen – dus. Anders gezegd: idealen zijn mooi, maar iemand moet het vuile werk doen.

Voor jouw bestwil – dat is het argument waarmee nu iedere inbreuk op de persoonlijke levenssfeer wordt gerechtvaardigd. In de kwestie-Snowden hebben de media Orwells 1984 weer uit de kast gehaald, om te laten zien hoe technologie de totalitaire neigingen van de staat ruim baan geeft. Mij lijkt dat een te simpele voorstelling van zaken: hier de staat als vijand van het individu, daar de moedige eenling.

In werkelijkheid is onze relatie met onze vrijheid op z’n zachts gezegd ambivalent. We bevinden ons nu meer in de sfeer van Huxley’s Brave New World (1937) dan in Orwells 1984. In die roman is het niet de totalitaire staat die de mens onderdrukt, maar onderwerpt de mens zich vrijwillig uit naam van zijn persoonlijke welzijn aan de technologie.

Veel vrijheid wordt tegenwoordig met verbazingwekkende gretigheid opgegeven. Een groot deel van de Nederlandse bevolking, zo blijkt, heeft er geen probleem mee door de overheid afgeluisterd en gehackt te worden. Er is al zoveel over ons bekend, zoveel verzameld door bedrijven en instellingen die het beste met ons voor zeggen te hebben. De staat doet gewoon wat Google doet.

De Duitse schrijfster Juli Zeh, die zich verzet tegen juist die nieuwe controledrang, zei een paar jaar geleden tegen mij: „Het is voor mensen veel moeilijker deze ontwikkeling te doorzien dan wanneer ze op een gewelddadige manier onderdrukt zouden worden. Wij zorgen voor u, het is in uw eigen belang. De politieke retoriek appelleert direct aan het hedendaagse egocentrisme, want mensen denken niet meer na over sociale kwesties, ze denken alleen nog in termen van persoonlijk eigendom – persoonlijke veiligheid, de eigen gezondheid. Wanneer je alleen nog aan jezelf en je naasten denkt, kun je niet beseffen wat de prijs is die betaald wordt voor jouw welzijn – in termen van economie, politiek en moraal.”

Geen 1984 dus, maar Brave New World.

Er is nu veel discussie over de vraag of Snowden als een held of een verrader moet worden gezien. Met beide heb ik een probleem.

Verrader – de autoriteitgevoelige commentatoren die Snowden nu veroordelen omdat hij zijn geheimhoudingsplicht heeft geschonden, zijn blind voor de morele plicht om misbruik van bevoegdheden op zo’n grote schaal openbaar te maken.

Held – wie de onthullingen van Snowden louter in het opwindende schema van ‘wij tegen zij’ wenst te zien, wij de argeloze burgers die zonder dat we het weten of willen door onze overheid gemanipuleerd worden, vergeet hoe gemakkelijk wij, en Snowden zelf, het zover hebben laten komen.

Wat verstaan we onder vrijheid? Waar liggen de grenzen aan de bevoegdheden van de overheid, die ons zou moeten dienen in een democratie? Die discussie is door Snowden noodzakelijk geworden – en belangrijker dan zijn eventuele heldendom.

Het is geen wij tegen zij. Het is wij tegen wij.