Eindeloos armpje drukken met Jeroen en Bernard

Op wie moet je letten om Den Haag te begrijpen? Deze week: Jan Vos, ondernemer in de PvdA. Ofwel: de vergeten context van de strijd tussen Wientjes versus Dijsselbloem.

Illustratie Hajo

Het was zo’n week waarin je met logica niet ver kwam. Wientjes die de PvdA links passeert. Topoverleg met Paars Plus, acht dagen nadat de oppositie de wacht was aangezegd. Een VVD-politicus, Sander Dekker, die presentatoren van, nota bene, de Vara oproept hun topsalarissen op te geven. Rechts dat bijzondere prestaties niet extra wil belonen, links dat grootverdieners verdedigt: soms lijkt iedereen last van rolverwarring te hebben.

Het kunnen ook de contouren van een nieuwe rolverdeling zijn. Een rolverdeling die in de VS al bestaat – waarbij Democraten, buiten het zicht van het grote publiek, bondgenoot van het multinationale bedrijfsleven werden, en Republikeinen de gewone man gingen vertegenwoordigen.

Vooral Wientjes’ uithalen waren fascinerend. Zoals meestal met die poldermannen moest je zijn uitspraken in de Volkskrant (stop bezuinigen en lasten verzwaren, verkoop staatsbanken) niet letterlijk nemen. Ook Wientjes wist allang dat het kabinet zeker 6 miljard extra bezuinigt en de lasten verhoogt (vooral de werkgeverslasten).

Dus er was iets anders aan de hand. Iets belangrijkers: de werkgevers zijn uitgekeken op dit kabinet. Ze denken: die Rutte zoekt het maar uit. Met zijn gammele ploegje van soms arrogante, en soms onverdraaglijk grillige bewindslieden.

Sinds vorige maand liepen Wientjes c.s., de beste lobbyisten van Den Haag, de hallen van de macht af met ideeën voor stimulering van de economie: investeren, lagere lasten, desnoods een oplopend tekort. Ze waarschuwden voor een negatieve spiraal van meer bezuinigen, meer lastenverzwaringen en een diepere recessie. Nu is enig opportunisme de werkgevers niet vreemd (VNO-NCW was toch van versoberde rijksuitgaven?), maar in de kern waren hun zorgen oprecht. En omvangrijk. Revolutionair kon je hun aanpak niet eens noemen: tot 12 september 2012 bepleitte de PvdA op belangrijke onderdelen hetzelfde.

Maar Wientjes stuitte op de bekende informele coalitie van Financiën en De Nederlandsche Bank, in de polder ‘de financiële elite’ genoemd, en in Den Haag primair gedragen door de VVD – sinds de formatie tilt de PvdA mee. Dus Wientjes’ ideeën maakten geen kans. Stimuleren met pensioenmiljarden? Laat je nakijken. Hoger tekort? No way. Een harde les: de werkgevers merkten dat zij bij Rutte II geen greep op invloedrijke bewindslieden kregen; ook niet als ze in het sociaal overleg constructief waren. Vandaar dat ze deze week besloten hun handen van Rutte II af te trekken.

Vanzelf kreeg je de analyses over het sociaal akkoord dat kapot zou zijn. Welnee. Dat is getekend, het kabinet komt het na, en Wientjes maakt het weinig meer uit. Dus een full scale war wordt dit niet. Er staat iets anders op stapel: in VNO-NCW – het bestuur, met veel topondernemers, kwam donderdagmiddag bijeen – circuleren plannen voor een agressieve campagne tegen de begrotingspolitiek van het kabinet c.q. de ‘financiële elite’. Tegen Dijsselbloem, Knot en Rutte. Doel is dat in elk geval volgend jaar de tekortfixatie wordt losgelaten.

Zo verwijderen de werkgevers zich verder van de rechterflank. Nu waren zij altijd al pragmatischer dan het leek: met Wilders’ nationalisme hebben ze nooit iets gehad, en vorig jaar keerden ze zich tegen de euroscepsis van de VVD. Van oudsher voelden ze zich thuis bij het centrisme van het CDA: steun de globalisering, versober de overheid, voorkom sociale onrust door sanering van rijksuitgaven af te stemmen met bonden.

Maar nu het CDA een tamelijk platte oppositiepartij is, en een coalitie zonder centrum regeert, weet VNO-NCW niet meer bij welk loket het moet zijn. Het werd gedwongen scherper de eigen positie te definiëren: en dan blijkt dus dat die werkgevers uit eigenbelang verder naar het midden opschuiven, weg van de populisten, weg van de eurosceptici – en dus ook weg van de ‘financiële elite’.

Het is vergelijkbaar met de VS in de jaren negentig. Toen Newt Gingrich en de Republikeinen de regering op slot deden omdat Clinton niet zuinig genoeg zou zijn, keerden multinationals zich tegen de Grand Ol’Party: Citibank werd een Democratisch bastion. En de nieuwe zakelijke elite van Sillicon Valley, de CEO’s op sneakers, is nu te kosmopolitisch om zich met traditioneel rechts te identificeren. Zo is de VS in het volgende stadium beland: nieuwe superrijken zijn vooral links.

Het interessante is dat, behalve VNO-NCW, ook de PvdA met deze trend meebeweegt. Het invloedrijkste bedrijf in Den Haag, Shell Nederland, wordt geleid door PvdA’er Dick Benschop.

En deze week sprak ik tweemaal uitvoerig met de man die de trend in de PvdA-fractie draagt, oud-ICT-ondernemer Jan Vos (41). De man die eerder het PvdA-standpunt over schaliegas een positieve draai gaf (waarna het congres hem terugfloot). En die vorige week in Trouw een ,,renaissance van de cultuur van het ondernemerschap’’ bepleitte. Voor hem is Joop van den Ende, jaren beschimpt wegens ‘de vertrossing’, een moderne held. Zeker niet de man die de volksverheffing in de weg stond. ,,Als mensen willen vegeteren voor tv ga ik ze niet tegenhouden’’, zei Vos.

Hij bleek een aardige kerel. Nonchalant, politiek geschoold in Niet Nix, zo’n jongen die al zijn spaargeld opstookte in zijn eerste bedrijfje. Opnieuw begonnen, waarna zijn ICT-startup zoveel succes had dat hij ,,financieel onafhankelijk’’ werd. Idealist gebleven: investeerder in midden- en kleinbedrijven in Congo en de Centraal Afrikaanse Republiek. Ontpronking in de praktijk – totdat hij in 2012 Kamerlid werd. Tussendoor in de partij rond blijven hangen, onder meer door, met Martin van Rijn, een financiële masterclass voor het kader te verzorgen.

Jammer, zei hij, dat de echte ondernemers – hij noemde Lubbers, Winsemius, Wijers – uit de politiek zijn verdwenen. In het hele kabinet zitten nu, in zijn definitie, nul ondernemers, en in de PvdA-fractie heeft hij één collega die ook eigen bedrijven heeft.

Klassieke misverstanden kunnen zo voortbestaan. Dan proberen ze een werkgelegenheidsplan te maken, en roept een partijgenoot in het land: ,,We kunnen die bedrijven toch pakken.’’ Of de behoefte talent af te remmen steekt de kop weer op. Nivelleren is prima, ,,maar als mensen de middelmaat ontgroeien moet je ze óók steunen’’.

Het scheelt dat leidende PvdA’ers (Samsom, Dijsselbloem, Martijn van Dam) ingenieurs zijn, vertelde hij. Zij staan open voor bedrijvigheid. Van belang vindt hij dat de politiek vertrouwen toont in ondernemerschap. ,,Ik vind dat de PvdA en bedrijven elkaar moeten omarmen.’’ Hij kende de ontwikkelingen in de VS na Gingrich, en zag de mogelijke kansen voor de PvdA. ,,Ja, interessant’’, zei hij.

Dus verscheidene werkelijkheden lopen door elkaar heen. Een nieuwe rolverdeling kondigt zich aan: VNO-NCW en PvdA die inhoudelijk naar elkaar groeien. Maar politiek draait niet alleen om inhoud. Ook om macht en stijl: en daar concentreert nu alle spanning zich op.

VNO-NCW voert zijn lobby van oudsher agressief en in alle Haagse gremia. En heeft vooral in de Eerste Kamer een excellente positie. De voorzitters van de vier grootste fracties zitten of zaten in het VNO-bestuur: VVD (Loek Hermans), CDA (Elco Brinkman), PvdA (Marleen Barth) en D66 (Roger van Boxtel).

De sluimerende irritatie hierover in de PvdA escaleerde al toen de senaat eind vorig jaar, aangezet door Wientjes, kakelverse afspraken uit het regeerakkoord over het woonbeleid afwees. Vooral Dijsselbloem ergerde zich destijds aan het gemak waarmee VNO-NCW dacht dat het even zijn zin zou krijgen. Onder PvdA-bewindslieden merkte de minister van Financiën op dat VNO-NCW ,,gewoon te machtig’’ was in Den Haag, bevestigen diverse betrokkenen. Hij, Dijsselbloem, wilde zich niet langer de wet door Wientjes voor laten schrijven.

En dit is de ware spanning – wie is de baas in Den Haag? – die sindsdien boven het bestuurscentrum hangt. De strijd die alles onzeker maakt. Dijsselbloem kreeg zijn zin rond het Woonakkoord. Daarna bij de beslissing, begin maart, om 4,3 miljard extra te bezuinigen. Wientjes sloeg terug door, via het sociaal akkoord, die extra bezuinigingen tijdelijk van tafel te krijgen. Waarna Dijsselbloem afgelopen weken terugkwam: 6 miljard extra bezuinigingen. En toen liet Wientjes dus weten: maar denk niet dat ik verslagen ben.