Portret President Brazilië was ooit zelf revolutionair

Correspondent Brazilië

Haar revolutienaam was Estela, nu moet ze als staatshoofd zorgen dat een nieuwe revolutie haar niet opeet. Dilma Rousseff, een overlever van drie jaar gevangenschap en marteling tijdens de militaire dictatuur (1964-1985), moet de grootste Braziliaanse revolte in twintig jaar beteugelen. Daarmee staat ze voor haar zwaarste beproeving sinds ze in 2010 als eerste vrouwelijke president van Brazilië werd gekozen. En het gaat haar niet gemakkelijk af. Rousseff hield vorige week een crisisvergadering met haar regering en zegde een reis naar Japan op het laatste moment af.

Vrijdag gaf Dilma Rousseff voor het eerst antwoord. „De stemmen van de straat moeten worden gehoord en gerespecteerd”, zei de president, nadat een dag eerder een miljoen mensen in ruim honderd steden de straat op waren gegaan. Rousseff zegde beter onderwijs, openbaar vervoer en gezondheidszorg toe.

De vraag is of ze niet laat is. Voor het eerst sinds ze aan de macht is, is een forse daling in haar populariteit te zien. Op haar lange stilzwijgen en algemene beloftes komt kritiek. Betogers dragen de foto mee van Dilma Rousseff als jonge revolutionair. Een grote bril staat op haar strijdvaardige gezicht. Hoewel 85 procent van de demonstranten zegt niet tot een partij te behoren, is de boodschap duidelijk. ‘Spreek je uit, Rousseff’, staat op spandoeken. In een land waar politiek en corruptie synoniemen zijn, geldt Rousseff als het beste alternatief. Door haar verleden wordt van haar verwacht dat ze de kant kiest van de bevolking – tegen de elite.

Dilma Rousseff was 17 in 1964, toen militairen een vijfde coup in twintig jaar pleegden. Burgerrechten werden bruusk vervangen door arrestaties, martelingen en verdwijningen. De schijn links te zijn was al genoeg. Drie jaar na de coup sloot Rousseff zich aan bij een clandestiene, radicale factie van de communistische partij. Het leger pakte Rousseff, die altijd heeft ontkend zelf wapens te hebben gebruikt, in 1970 op. Ze was 22 en werd 22 dagen gemarteld. Na drie jaar kwam ze vrij, tien kilo lichter, haar politieke opvattingen gematigd, haar strijdbaarheid getemd.

Sindsdien ontwikkelde Brazilië zich van een door hyperinflatie geteisterd land tot een economisch wonder. De hoge grondstoffenprijs bracht geld in de la, dat de regerende arbeiderspartij via sociale programma’s inzette voor een eerlijker verdeling tussen arm en rijk. Gesteund door de oprichter van die partij, de populaire vorige president Luiz Inacio ‘Lula’ da Silva, won Rousseff de presidentsverkiezingen in 2010. Het lukte haar vertrouwen te winnen door nadruk te leggen op duurzame economische groei, mensenrechten en het uitvoeren van sociale programma’s. Nadat zij in 2011 de helft van haar ministersploeg de deur wees, op grond van aantijgingen van corruptie, kon ze voor veel Brazilianen niet meer stuk.

Daar brengen de protesten nu verandering in. Opeens valt niet meer de toegenomen welvaart bij de groeiende middenklasse op, maar de schaduwzijden. Miljoenen mensen leven nog altijd in armoede. Onderwijs en gezondheidszorg zijn slecht, steden zijn onveilig en de groei vlakt af, terwijl de inflatie groeit.

Hoewel de betogers zich richten tegen het corrupte politieke systeem en niet tegen de president of haar partij: aan Rousseff de taak om hen tevreden te stellen. Haar technocratische voorkomen helpt haar daarbij niet, haar mentaliteit van niet lullen maar poetsen evenmin. Pas na ruim een week van hevige protesten liet de president voor het eerst van zich horen.

Rousseff stelde zich achter de betogers op. „Deze protesten, mits vreedzaam, zijn legitiem” Maar ze zei niets over het politiegeweld.

Die neutrale houding kan ook haar redding zijn. De gevestigde orde kent machtige facties, wier politieke steun zij nodig heeft. Voor hen is de formule waarmee de Arbeiderspartij tien jaar succesvol was – economische groei samen met sociaal beleid – aantrekkelijker dan het nieuwe ‘burgers boven economische belangen’. En een nieuwe alliantie lijkt niet in zicht. De diffuse protestbeweging heeft geen leiders. En evenmin uitgewerkte eisen.