De brievenbus belast

Nood breekt trend. De groep van acht economische grootmachten, de G8, heeft afgelopen week een kleine eerste, maar verheugende stap gezet naar het terugdraaien van fiscale bevoordeling van internationale bedrijfswinsten. De G8-leiders nemen het ongenoegen en de woede van hun kiezers serieus. Gelukkig.

Burgers ondervinden de gevolgen van de economische crisis. De terechte acties van overheden om begrotingstekorten te reduceren, confronteren burgers met meer belastingen, zoals een hogere btw, hogere bijdrages, zoals in de gezondheidszorg, en met het staken van publieke dienstverlening.

Wie dan leest over belastingvrijstellingen en fiscale douceurtjes voor multinationale ondernemingen als Starbucks, Apple en Ikea, vraagt zich terecht af: betalen zij wél hun rechtmatige deel?

De vraag spitst zich toe op twee situaties. De eerste is belastingontduiking. Daarvoor geldt, net als bij burgers, het strafrecht. Onderzoeken. Vervolgen. Bestraffen.

Over de tweede situatie gaat nu de discussie. Belastingvermijding en -ontwijking. Dat kunnen multinationals doen via ‘belastingoptimalisatie’, zoals dat in het vermijdende jargon heet. Zij regelen hun activiteiten zodat hun belastingplichtige kantoren daar staan waar de aanslagen het laagst zijn.

Nationale staten moeten daarbij in de spiegel kijken. Hun strijd om met lage tarieven en hoge subsidies bedrijfsvestigingen te trekken, is intens. De vrome woorden van G8-gastheer Cameron steken schril af tegen de manier waarop Londen probeert om Amsterdam af te troeven als fiscaal centrum.

Menig multinational komt met z’n ‘belastingoptimaliserende’ adviseur in Nederland terecht. Met een echte vestiging of een ‘brievenbus’. Niet omdat Nederland met zijn 25 procent winstbelasting de laagste tarieven ter wereld heeft. Wél omdat wij een efficiënte fiscale infrastructuur hebben met trustbedrijven en advocaten, een effectieve Belastingdienst die met ondernemingen afspraken maakt over de belastingaanslag én een netwerk van belastingverdragen met andere landen. De opbrengsten van deze industrie zijn aantrekkelijk, zo blijkt uit een recent rapport van onderzoeksbureau SEO. De omvang van de werkgelegenheid is echter beperkt.

Juist de aanwezigheid van deze bedrijfstak en de rol van Nederland als fiscale draaischijf dwingen het kabinet om stelling te nemen. Politici worstelen. Het kabinet verdedigt Nederland als fiscaal centrum, maar staatssecretaris Weekers (Financiën, VVD) toonde zich afgelopen week op de jaarvergadering van de Orde van Belastingadviseurs ontvankelijk voor de kritiek op de fiscale ontwijking. PvdA-leider Samsom drong eerder dit jaar aan op het „stap voor stap” aanpakken van belasting mijdende brievenbusmaatschappijen.

Als handelsnatie en internationale investeerder heeft Nederland belang bij open grenzen en gelijke spelregels. De internationalisatie van het bedrijfsleven heeft de particuliere welvaart een formidabele impuls gegeven. Deze welvaart vertaalt zich via loon- en inkomensbelasting, huizenbelasting, btw en vennootschapsbelasting ook in publieke welvaart. Verreweg de meeste gewone werknemers en huiseigenaren kunnen niet uitwijken naar oorden met lagere belastingtarieven. Daarom zijn zij een aantrekkelijk mikpunt voor (hogere) belastingen.

Het feit dat multinationals wel (letterlijk) kunnen verkassen, is geen rechtvaardiging om dat dan maar te doen of ermee te dreigen. Ook grote ondernemingen profiteren volop van rechtspraak, van onderwijs en onderzoek, van gezondheidszorg, infrastructuur en de koopkracht van de samenleving die mede uit de publieke kas worden betaald.

Rechten en plichten moeten in evenwicht zijn. Geen lusten zonder lasten. Een onderneming is meer dan een vehikel voor aandeelhoudersbelangen. Een onderneming moet geen dief zijn van zijn eigen portemonnee, maar ook geen dief van de samenleving.

Maatschappelijk verantwoord ondernemen heeft alleen betekenis als het meer is dan een glanzend uithangbord. Dat moet ook beteken dat werknemers managers durven aanspreken en managers elkaar durven confronteren met hun gedrag, inclusief hun belastingpraktijken. Om hen én het publieke debat te steunen, moeten bedrijven om te beginnen per land een overzicht geven van inkomsten en belastingbetalingen.