Staand verzet

Choreograaf Erdem Gündüz liep maandag het Taksimplein in Istanbul op en bleef uren staan Zijn stille protest werd een hype Over de hele wereld staan nu mensen stil

Standing protest in Washington DC in front of Turkish Embassy pic.twitter.com/mmHzwvPaDq #standingman #duranadam #occupygezi
Standing protest in Washington DC in front of Turkish Embassy pic.twitter.com/mmHzwvPaDq #standingman #duranadam #occupygezi

Verslaggever

Op maandagavond, zes uur, wandelde de Turkse choreograaf Erdem Gündüz het Taksim-plein op, dat de nacht ervoor was ontruimd, en bleef in het midden van het plein, de blik gericht op een enorm portret van de grondlegger van de seculiere Turkse republiek Mustafa Kemal Atatürk, stilstaan. Ook de daarop volgende uren stond de choreograaf stil, de handen losjes in de zakken, zwijgzaam.

Om twee uur ’s nachts stond de dertiger uit Istanbul er nog steeds, maar er was iets veranderd aan zijn protest. Nu stonden er zo’n driehonderd mensen om hem heen. Ze deden precies hetzelfde als Gündüz: niets. En dat urenlang. Een schril contrast met de hevige onlusten van de dag ervoor waarbij tientallen gewonden vielen. Op sociale media was de actie het gesprek van de avond. Foto’s van Gündüz en andere stille betogers vlogen over Twitter onder de hashtag #duranadam, Turks voor ‘staande man’. De politie – die aanvankelijk niet wist wat zij aanmoest met het stille verzet – greep om drie uur ’s nachts in en arresteerde tien demonstranten. Maar de autoriteiten konden niet verhelpen dat de foto’s van de groep zwijgzame betogers de volgende dag duizenden andere Turken inspireerden om in hun woonplaats stil te staan. In een paar dagen verspreidde de nieuwe vorm van protesteren zich over het hele land.

Waarom het een hype werd? Het stille protest was aanvankelijk een slimme manier om het samenscholingsverbod op het Taksimplein te omzeilen: een man die in zijn eentje stilstaat, is dat wel een demonstrant? Maar het werd al gauw het ultieme antwoord van de betogers op de beschuldigingen van de autoriteiten dat de demonstranten gewelddadige protesten zouden organiseren, en de redenering dat hard politieoptreden daarom geoorloofd was. Daarnaast is het ook een briljante provocatie: je kunt ons niet slaan, wij staan hier maar. Maar laten jullie ons hier staan, dan hebben we gewonnen.

Honderden Turken staan nu dag en nacht in marathonsessies stil. Vaak met een boek in de hand, soms met een voetbal onder de voet, of een gitaar op de rug. Onder de Twitter-hashtags #duranadam en #standingman wemelt het van de foto’s van roerloze demonstranten.

En er is een populaire variant op de internetmeme: stilstaan op de plek waar een betoger is overleden. In Turkije zijn sinds de antiregeringsprotesten begonnen vijf doden gevallen. Slachtoffers die nu, zo lijkt het op de foto’s, in een andere gedaante weer tot leven zijn gewekt, verrezen als een feniks uit de as.

Ook in steden als Parijs, Londen en Washington stonden Turken de afgelopen dagen stil, vaak tegenover de Turkse ambassade. In Amsterdam werd de afgelopen dagen op het Beursplein enkele uren bewegingloos geprotesteerd door een kleine groep Turkse Nederlanders.

Voordat hij besloot stil te blijven staan op het Taksimplein was Erdem Gündüz geen bekende kunstenaar, nu wordt hij door velen uitgeroepen tot symbool van het protest tegen de regering-Erdogan. Wellicht wordt hij net zo’n icoon als Neda, het 27-jarige meisje dat in 2009 in Iran dodelijk werd getroffen door een kogel en het symbool werd van de Arabische Lente. Maar meer nog dan aan Neda, doen de foto’s van Gündüz denken aan die andere onverzettelijke betoger: de Chinese man die bij de opstand op het Tiananmen-plein in 1989 een tank tot stilstand bracht.

De Turkse overheid lijkt de vreedzame protesten voorlopig te tolereren. Vicepremier Bülent Arinç verklaarde woensdag: „Dit is geen gewelddadige actie, we kunnen dit niet veroordelen.”