‘1.781 werklozen door spoorlopen’

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

ProRail in een reclamecampagne

De aanleiding

ProRail gaat extra hekwerk langs het spoor plaatsen om vertraging door ‘spoorlopers’ tegen te gaan. De komende drie jaar wordt aan de huidige 1.700 kilometer hekwerk ruim 600 kilometer toegevoegd, zo liet het bedrijf vrijdag weten. Kosten: 30 miljoen euro. De maatregel is nodig omdat machinisten gauw remmen als mensen zich te dicht bij het spoor bevinden, zoals wandelaars die de hond uitlaten, kinderen, koperdieven of suïcidalen. Dagelijks veroorzaken zij gemiddeld drie uur vertraging.

Om spoorlopers bewust te maken van de risico’s begon ProRail vrijdag een campagne. In een commercial op de radio somt iemand de gevolgen op: „Door een spoorloper moet de machinist op de rem staan, krijgen 35 andere treinen vertraging en komen 18.000 reizigers te laat. Hierdoor komen 12.933 mensen veel te laat op een afspraak, waardoor twee miljoenendeals niet doorgaan en 1.781 mensen hun baan verliezen. En dat heb jij dan allemaal veroorzaakt.” De cijfers heeft ProRail ook in een grote grafiek gezet, op Facebook te winnen als poster.

Suzanne de Groot hoorde de radiocommercial en mailde next.checkt met de vraag of de cijfers wel kloppen. Op diverse internetfora rijzen eveneens vragen over de betrouwbaarheid.

Waar is het op gebaseerd?

Dat treinen door spoorlopers gemiddeld drie uur vertraging per dag oplopen is gebaseerd op gegevens van de verkeersleiding, zegt een woordvoerder van ProRail. „Aan elke vertraging wijzen we een oorzaak toe in het registratiesysteem. ‘Spoorlopen’ is een van de mogelijkheden.” Dat daardoor 35 andere treinen vertragingen oplopen, is eveneens gebaseerd op cijfers van de verkeersleiding.

En dat als gevolg 18.000 reizigers te laat komen? „Dat is gewoon een schatting”, zegt de woordvoerder. „We hebben de NS voor deze campagne gevraagd hoeveel mensen gemiddeld in een trein zitten. Dat bleken er 600 te zijn. Als je dat maal 35 doet kom je op 21.000 mensen. Omdat niet iedereen ergens hoeft te zijn, kom je op grofweg 18.000 passagiers.”

En de andere gevolgen? Over hoeveel mensen te laat op een afspraak verschijnen? Hoeveel miljoenendeals niet doorgaan? Hoeveel mensen daardoor hun baan verliezen?

„Allemaal nattevingerwerk”, zegt de woordvoerder. „Allemaal onderdeel van de reclamecampagne. Daar gaat het ons om: aandacht vragen voor het probleem.”

En, klopt het?

Nee. In de eerste plaats: een NS-trein heeft volgens het laatst bekende onderzoek, een overheidsrapport uit 2010, een bezettingsgraad van circa 28 procent en vervoert gemiddeld 138 reizigers, geen 600. Doe je 138 maal 35, dan kunnen gemiddeld maximaal 4.830 mensen, niet 21.000, als gevolg van een spoorloper te laat komen. En als je er even over nadenkt zijn alle andere cijfers evenmin geloofwaardig. Twee miljoenendeals die niet doorgaan, waardoor dagelijks 1.781 mensen die hun baan kwijt raken? Dan zouden de spoorwegen vanwege de vele claims niet meer bestaan. Sterker, de kans dat gemiddeld één persoon dit overkomt, is al klein. Je zou de ProRail-campagne kunnen zien als bewuste misleiding. Dat is in strijd met de Reclamecode.

Waarom zijn we geneigd de cijfers zo makkelijk te geloven? ProRail presenteert ze in grafieken en exact, dat geeft ze een wetenschappelijk karakter, zegt Fred van Raaij, emeritus hoogleraar economische psychologie aan de Universiteit van Tilburg. „Zou er staan dat ‘tussen de 1.500 en 2.000’ mensen hun baan verliezen, dan zeg je: nattevingerwerk. Bij ‘1.781’ denk je: oh, dat zal wel goed berekend zijn.”

Of we zulke cijfers geloofwaardig vinden is afhankelijk van de tijd die onze hersenen hebben om ze te verwerken. Als boodschappen worden gepresenteerd in een radio- of televisieblok nemen we die eerder voor waar aan, zegt Van Raaij. „Je hebt minder kans om na te denken, want er komt onmiddellijk een nieuwe boodschap achteraan. Dan hebben de hersenen geen tijd voor uitwerking en interpretatie.”

Cijfers op papier bekijkt de mens kritischer, de gelegenheid voor interpretatie is er dan wel. Maar als gegevens visueel aantrekkelijk, hapklaar, worden gepresenteerd – liefst met pictogrammen, zoals ook de grafiek van ProRail –, dan wordt er juist minder over gedacht. Plaatjes worden sneller begrepen en blijven daardoor makkelijker hangen, zegt Van Raaij. „Informatie wordt je op een presenteerblaadje aangereikt, waardoor hersenen ook nu de tweede denkstap, uitwerking, niet hoeven te maken.” Wordt het cijfer ‘droog’ gepresenteerd, dan moet je zelf nadenken, conclusies trekken en het cijfer visualiseren zodat je het beter onthoudt. Dat vergroot de kans dat je de cijfers kritisch bekijkt.

ProRail somt in een spotje de gevolgen op van spoorlopen. Door de ontstane vertragingen zouden miljoenendeals niet doorgaan en 1.781 mensen hun baan verliezen. De cijfers zijn niet onderbouwd en zijn volgens ProRail „nattevingerwerk”. Je kunt dat interpreteren als bewuste misleiding, in strijd met de Reclamecode. We beoordelen een deel van de cijfers als onwaar.