Vaar blind op verstand én intuïtie

Rolf Dobelli: De kunst van het verstandige handelen. De Bezige Bij, 168 blz. € 18,90

Geluk kun je niet afdwingen. Wat je wel kunt doen, is je kans op ongeluk verkleinen, door geen domme dingen te doen. Vorig jaar verscheen De kunst van het heldere denken van de Zwitserse schrijver en ondernemer Rolf Dobelli (1966). Nu is er een vervolg: De kunst van het verstandige handelen. In het voorwoord schrijft de auteur: ‘Is er een onderscheid tussen denk- en handelingsfouten? [...] Eerlijk gezegd niet. Ik had een nieuwe titel nodig [...], en deze leek me geschikt.’

In de honderd denkfouten die de twee boeken behandelen, zijn gemakkelijk enkele categorieën te onderscheiden. De grootste valkuil heeft te maken met zelfoverschatting, die iedereen eigen is, mannen meer dan vrouwen. We dichten onszelf meer kennis en vaardigheden toe dan we hebben, en menen in onze verblinding ook nog over zelfinzicht te beschikken. Wat we zien als we de blik naar binnen richten, is juist bij uitstek onbetrouwbaar.

Logischerwijs moeten we ook de pretenties van anderen wantrouwen, vooral van experts en autoriteiten. Het evolutionaire voordeel van zelfbedrog is dat we bij het intimideren van onze rivalen overtuigender zijn naarmate we meer in eigen kracht geloven, maar wie een nieuwe functie aanvaardt doet er verstandig aan zijn kansen realistisch, dus pessimistisch, in te schatten.

Een andere categorie is het problematische gebruik van inductie, dat Dobelli in varianten behandelt. We hebben de onuitroeibare neiging op basis van afzonderlijke observaties tot algemene zekerheden te komen, al is de werkelijkheid veel te complex. Wie uitblinkt als verkoper, blijkt na zijn promotie een waardeloze manager. En de onfeilbare manager die steeds winst maakt, veroorzaakt morgen het faillissement.

Niets is zeker. Ook het inductieve denken is evolutionair te verklaren: we zijn nakomelingen van jagers en verzamelaars die er wijselijk van uitgingen dat iedere sabeltandtijger gevaarlijk en iedere rode bes giftig was, in plaats van de proef op de som te nemen. In de huidige wereld loont het rustig na te denken.

Veel denkfouten hebben te maken met ons onvermogen statistieken te interpreteren. Groeipercentages zeggen ons niets en met gemiddelden rekenen kan levensgevaarlijk zijn: ‘Waad nooit door een rivier die in doorsnee een meter diep is’. Verder behandelt Dobelli zaken als beslissingsvermoeidheid, uitstelgedrag en het effect van de eerste indruk (de eerste sollicitant van de dag maakt de meeste kans).

Realist Dobelli waarschuwt dat we ook weer niet te veel moeten nadenken. Vaak (bij keuze van partner of vrienden) werkt onze intuïtie sneller en beter. ‘Maar in ingewikkelde situaties waarop de evolutie ons niet heeft voorbereid [...] is logica beter dan intuïtie.’ De kunst van het verstandige handelen is een nuttige en vermakelijke gids, maar minder verrassend dan zijn voorganger.