Onze privacy dood? Overdrijf toch niet zo

Privacy is ruilhandel. Wat lever je ervoor in en wat krijg je ervoor terug? Stop met dat doelloze geroep dat privacy voorbij is, schrijft Peter Olsthoorn.

Privacy is een lastig ding, vol van paradoxen. Zowel gevoelsmatig als rationeel kunnen we er moeilijk mee overweg. De onwetendheid leidde tot onzin over de onthulling van Edward Snowden. Is privacy ‘echt voorbij’, zoals het redactioneel commentaar van deze krant constateerde?

Had u ineens een ongemakkelijk gevoel bij het publiceren van foto’s op Facebook en het tikken in Gmail? Of liet u dat zelfs, heel consequent, na? Of waarom zouden we ons inhouden, we zitten allemaal in hetzelfde schuitje? Dat is het aardige van privacy, het is een collectieve waarde met een individueel gevoel. Ik hanteer sinds kort de ‘privacypijngrens’. Privacy in de openbare ruimte voelen we. Altijd camera’s gedurende het winkelen. Nooit meer in een parkeergarage ongezien een collega zoenen. Niets te verbergen? Kulargument!

Op internet en wettelijk gaat het om persoonsgegevens, maar Prism is geen nieuws. Eisenhower bevrijdde ons in 1945 en begon direct met intelligence in Europa die hij als president enorm opvoerde. In 1974 zongen de Rolling Stones in Fingerprint File al: “these days it's all secrecy; no privacy…some little jerk in the FBI, keeping papers on me six feet high, it gets me down…what a price to pay.”

Vliegpassagiers naar de VS hebben een dossier. Al in 1999 kwam journalist Duncan Campbell na onderzoek voor het Europees Parlement over Echelon tot dezelfde huiveringwekkende conclusie: al het verkeer is beschikbaar voor de samenwerkende landen en hun vrienden. Dat zijn wij ook, sinds Irak en Afghanistan.

Maar niemand maalde er in 1999 om. Internet was net begonnen en hypes regeerden de media nog niet. Prism is een hype. Immers, Google en Facebookverkeer wordt volgens Prism-documenten sinds 2009 direct afgetapt. Er is genoeg voor gewaarschuwd. De ophef in de VS betrof de spionage van Amerikaanse burgers; die van buitenlanders was bekend.

De toegang tot en effectiviteit van speurwerk in de databergen groeit voortdurend. Maar in theorie verbetert onze privacy. De kans op miskleunen door speurders daalt. Dat is cynisch ja, maar een betere benadering dan de doelloze verontwaardiging over en gewichtige doodverklaringen van onze privacy als gevolg van wat nu ineens Prism heet.

Onlangs leidde een voorstel van minister van Veiligheid en Justitie Ivo Opstelten, om bij ernstige verdenkingen onze pc’s te mogen binnendringen, tot grote verontwaardiging wegens privacyschending. Niemand zag dat in de toelichting stond dat de AIVD dit al sinds 2002 mag.

Schaden die wettelijke mogelijkheden en de stiekeme dataverzameling de privacy? Of vergroten ze de kans erop? Big Data is een toverwoord, bijvoorbeeld voor patroonherkenning. Verzekeraars en sociale instellingen ontwaren broeinesten van fraude, justitie van boeven en geheime diensten van terroristen. Hopen we. Hoe monitoren ze? Slaan ze data op? Voor hoe lang? Hoe worden profielen gemaakt en voor hoe lang?

De wetten en maatregelen zelf schenden de privacy niet, en zelfs de bevoegdheden van geheime diensten wellicht niet. Maar de uitvoering wel. Die blijft verhuld, en dat is het werkelijke probleem.

Los van die pijngrens – ons gevoel – kun je privacy ook rationeel als ruilhandel benaderen. Wat leveren we in en wat krijgen we er voor terug? Dat geldt zeker voor de commerciële privacyhandel. Door gebruik van camera’s daalt de winkeldiefstal en zijn jurkjes goedkoper. Gaat over mijn privacypijngrens heen, maar gezien de volle winkelstraten vindt menigeen dat prima. Ook het vliegverkeer met de VS heeft niet te lijden onder de gevoelde privacyschending.

Wij menen dat commerciële diensten gratis zijn, maar we betalen met data. Die we onbekommerd toevertrouwen aan Facebook, Google, Sanoma, KPN en UPC. Is het echt schadelijk of hebben we terecht het idee er geen last van te ondervinden? Deze commerciële datastromen en het privacyrisico zijn steeds nauwer verweven met die van de overheid. Facebook en Google voeden geheime diensten. Onze Cyber Security Raad wordt voorgezeten door de antiterrorismechef en de baas van KPN. KPN is, net als de grote providers als UPC en Ziggo, deels in Amerikaanse handen. Een veilig gevoel of niet?

De Europese Commissie formuleerde een uitstekend privacyvoorstel met als principe louter dataverzameling met toestemming van de klant. Resultaat: een privacyoorlog in het Europarlement, met talloze amendementen door lobby’s.

Accountability of rekenschap geven, zo luidt ook de eis in een recent WRR-rapport. Vertellen wat er plaatsgrijpt. Lobbygroepen zeggen dat Nederland ‘wereldkampioen aftappen’ is. Is dat werkelijk zo? En is dat dan effectief? Pas op grond van feiten kun je keuzes maken als samenleving. Daar moet het parlement werk van maken.

Peter Olsthoorn is journalist, maker van Netkwesties.nl en schrijver van De Macht van Google .