Na de wraak komt de lust

This undated file picture released by Companhia das Letras publisher shows the late Brazilian writer Jorge Amado. Brazil on August 10, 2012 marks the centennial of the birth of Jorge Amado, its most acclaimed modern writer, whose ribald tales of urban life in his native Bahia state have been translated into 49 languages. AFP PHOTO/COMPANHIA DAS LETRAS RESTRICTED TO EDITORIAL USE - MANDATORY CREDIT " AFP PHOTO/COMPANHIA DAS LETRAS" - NO MARKETING NO ADVERTISING CAMPAIGNS - DISTRIBUTED AS A SERVICE TO CLIENTS
This undated file picture released by Companhia das Letras publisher shows the late Brazilian writer Jorge Amado. Brazil on August 10, 2012 marks the centennial of the birth of Jorge Amado, its most acclaimed modern writer, whose ribald tales of urban life in his native Bahia state have been translated into 49 languages. AFP PHOTO/COMPANHIA DAS LETRAS RESTRICTED TO EDITORIAL USE - MANDATORY CREDIT " AFP PHOTO/COMPANHIA DAS LETRAS" - NO MARKETING NO ADVERTISING CAMPAIGNS - DISTRIBUTED AS A SERVICE TO CLIENTS AFP

Ooit had in Ilhéus, aan de Braziliaanse westkust, de onverbiddelijke wet geheerst van kracht, eer en wraak. De zachtmoedige dokter Felismino had er pijnlijk kennis mee gemaakt. Niet dat iemand hem een haar gekrenkt had. Veeleer had híj niemand gekrenkt, en dat werd hem met verachting nagedragen.

Zijn vrouw had hij met een minnaar in bed betrapt, en hij had hen niet gedood. Dat vergaf Ilhéus hem niet. ‘Ze hadden hem een schaamteloze en immorele lafaard gevonden,’ schrijft Jorge Amado in zijn roman Gabriela. Zijn patiënten lieten het afweten, sommigen gaven hem zelfs geen hand meer. ‘Er had niets anders op gezeten, hij was voorgoed vertrokken.’

Jorge Amado kende de streek van Ilhéus goed. Geboren in 1912, was hij er opgegroeid en had gezien hoe de gewoonten van die boomtown langzaam waren veranderd. Tegen het einde van de 19de eeuw was de cacaoteelt er tot bloei gekomen, in een woeste ontwikkeling waarin de wet werd gesteld door landeigenaren die net als in het Colombia van Gabriel García Márquez ‘kolonels’ werden genoemd. Zij waren het die voor iemand als dokter Felismino alleen maar verachting konden hebben, en iedereen was het met hen eens geweest.

Communist

Wanneer Amado in 1958 zijn lijvige roman Gabriela schrijft, geldt hij al als een van de belangrijkste schrijvers van Brazilië. En hij heeft bovendien een politieke carrière achter de rug die hem in het parlement bracht en, na de omverwerping van de democratie, als communist naar Frankrijk en vervolgens naar Tsjechoslowakije opjoeg. Hoewel hij zich na de dood van Stalin in 1953 en de daaropvolgende destalinisatie had afgekeerd van de politiek en zijn vroegere idool, zou Gabriela in het begin van de jaren zestig nog vertaald worden door Theun de Vries, onder de hoede van communistische uitgeverij Pegasus.

Terecht is die roman een halve eeuw later met een nieuwe vertaling afgestoft en van elke zweem van partijgangerschap verlost. Want de politieke lading van Gabriela is van modern-humanistische aard, ondersteund door een vast vertrouwen in de beschavende werking van de technische vooruitgang. In het Ilhéus van de jaren twintig waarin de roman speelt komen ingenieurs ‘uit de hoofdstad’ eraan te pas om de riviermonding beter bevaarbaar te maken ter wille van een betere cacao-export. Dat brengt andere zeden en gewoonten met zich mee en breekt de feodale macht van de ‘kolonels’.

En dus klinkt er aan het eind van het boek een heel ander commentaar, wanneer de goedige bar-eigenaar Nacib hetzelfde overkomt als ooit dokter Felismino, en ook hij afziet van wraak en moordlust. ‘Geweldig wat je hebt gedaan,’ roept een vriend uit. ‘Heel Europees. Als een man uit Londen of Parijs.’

Nacib verstoot eenvoudigweg zijn vrouw, de beeldschone Gabriela die ooit als ‘economisch vluchtelinge’ vanuit het binnenland in Ilhéus is komen aanwaaien. Als kokkin in zijn bar verleidde ze iedereen met haar kookkunst én haar charmes – té veel voor een duurzaam huwelijk met haar baas. Gabriela zou in deze roman Amado’s troefkaart moeten zijn. Zij belichaamt de verandering die Ilhéus verlost van de ijzeren moraal die mannen én vrouwen in haar greep hield. Als ‘natuurmens’ breekt zij door alle ongeschreven codes heen. Rondom haar beginnen mensen elkaar te bejegenen als gelijken en hervindt het lichaam zijn vanzelfsprekende, vrije lust: niet alleen in de keuken maar ook in bed.

Daar betaalt Amado wel een prijs voor. Hij heeft er zijn Gabriela een onnozelheid voor moeten meegeven die haar geloofwaardigheid niet ten goede komt. De roman krijgt er iets sprookjesachtigs door dat afbreuk doet aan de gedachte dat beschaving vooral een kwestie van modernisering is.

Folkloristisch

Van de weeromstuit wordt Gabriela daarmee de ‘folkloristische roman’ die ook Jean-Paul Sartre er bij de Franse vertaling in zag. Op wat langere duur was dat niet in Amado’s nadeel. Toen tien jaar na de verschijning van de roman de Latijns-Amerikaanse literatuur plotseling wereldwijd een ‘boom’ werd, bleek zijn werk naadloos aan te sluiten bij de magisch-realistische standaard die García Márquez inmiddels met zijn ‘kolonels’ had gezet.

Mondiale roem kwam er voor Jorge Amado pas toen in 1976 zijn roman Doña Flor en haar twee echtgenoten werd verfilmd – al was zijn werk daarvoor al vertaald in tientallen landen, ook in Nederland. Dat Amado het verdient meer dan alleen een bekende naam te zijn, bewijst deze nieuwe vertaling van Gabriela. Sprankelend van vertelplezier brengt de roman niet alleen een vervlogen wereld tot leven. Bovenal roept de sensuele taal een lichamelijk plezier op waaraan onze tijd van morele herbewapening nog altijd een boodschap heeft.