Iran kiest opvolger Ahmadinejad - vier vragen over de presidentsverkiezingen

Aanhangers van presidentskandidaat Saeed Jalili wuiven met vlaggen tijdens een campagnebijeenkomst in Teheran. Jalili is een van de favorieten vandaag en geldt als een hardliner. Foto Reuters / Yalda Moayeri

De bevolking van Iran mag vandaag naar de stembus om een opvolger te kiezen voor president Ahmadinejad, die na twee termijnen moet afzwaaien. Wie maken kans hem op te volgen en hebben de verkiezingen gevolgen voor de houding van Iran tegenover het Westen? Vier vragen en antwoorden.

Hoe wordt vertrekkend president Ahmadinejad herinnerd?

Niet best. Ahmadinejad is acht jaar aan de macht geweest en was bij vlagen erg populair, maar heeft nu bij zijn vertrek last van de slechte economische situatie in Iran. Volgens critici is die deels door de president zelf veroorzaakt. Zo schafte Ahmadinejad subsidies op bijvoorbeeld benzine af die populair waren onder veel Iraniërs.

Bij de Iraanse elite raakte Ahmadinejad in onmin doordat hij de laatste maanden - in de wetenschap dat hij niet voor een derde termijn kon worden gekozen - harde kritiek uitte op andere Iraanse leiders. In februari schokte hij het land door in het parlement een video te tonen van een telg van de invloedrijke familie Larijani die kennelijk de politieke relaties van zijn broers probeerde om te zetten in klinkende munt. Ahmadinejad hint regelmatig dat hij over bewijzen van corruptie van Iraanse leiders beschikt.

De bevolking en het hoge Iraanse leiderschap zijn Ahmadinejad kortom beu, zegt onze correspondent in Teheran Thomas Erdbrink:

“Dat heeft vooral te maken met de slechte staat van de economie en de populistische manier waarop Ahmadinejad invulling aan zijn presidentschap heeft gegeven.”

Buiten Iran was Ahmadinejad dikke vrienden met dictatoriale leiders als oud-president van Venezuela Hugo Chávez en de Syrische president Bashar al-Assad. In het Westen maakte de president zich de afgelopen jaren bijzonder impopulair doordat hij openlijk zijn twijfel uitsprak over het plaatsvinden van de Holocaust. Ook sprak Ahmadinejad met regelmaat dreigende taal in de richting van Israël.

De populariteit van Ahmadinejad is de afgelopen jaren gekelderd.

De populariteit van Ahmadinejad is de afgelopen jaren gekelderd. Foto AP / Fernando Llano

Hebben de Iraniërs vandaag eigenlijk wat te kiezen?

Jazeker, hoewel de zes kandidaten waaruit vandaag gekozen kan worden zorgvuldig zijn geselecteerd door de conservatieve Raad van Hoeders van de Grondwet. Dat betekent dat lang niet alle kandidaten die mee hadden willen doen vandaag op het stembiljet staan. In totaal hadden zich 700 kandidaten aangemeld, van wie er na een strenge selectie acht overbleven. Twee daarvan trokken zich terug. Oud-president Akbar Rafsanjani, en de kandidaat van vertrekkend president Ahmadinejad, Esfandiar Rahim Mashaei, kwamen niet door de selectie.

De uitsluiting van Rafsanjani en Mashaei, die beiden op hun eigen manier kritiek hebben op diegenen die het land achter de schermen besturen, laat zien dat opperste leider Ali Khamenei geen enkele oppositie duldt. De zes overgebleven kandidaten hebben allemaal een ‘islamitische agenda’: ze willen meer invloed voor de islam in de maatschappij, economie en zelfs de buitenlandse politiek.

Dat de kandidaten zijn goedgekeurd door het regime wil niet zeggen dat er geen verschillen zijn. Saed Jalili, die sinds 2007 namens Iran met de internationale gemeenschap onderhandelt over het nucleaire programma van het land, wordt beschouwd als man van de zeer harde lijn, en als naaste vertrouweling van Khamenei. De meest hervormingsgezinde kandidaat is Hassan Rohani, die de steun kreeg van Rafsanjani. Een andere prominente kandidaat is Mohammad Baqer Qalibaf, sinds acht jaar de burgemeester van Teheran. Hij geldt wel als conservatief maar ook als pragmatisch en efficiënt.

De echte macht in Iran ligt in handen van opperste leider Ali Khamenei.

De echte macht in Iran ligt in handen van opperste leider Ali Khamenei. Foto Reuters via IRNA

Hoeveel macht heeft de president in Iran eigenlijk?

Niet zo heel erg veel. Opperste leider Khamenei is degene die in Teheran echt aan de touwtjes trekt. Zo bepaalt hij de buitenlandse politiek van Iran en heeft hij ook over veel binnenlandse kwesties het laatste woord. De gekozen president bestiert officieel de dagelijkse zaken. In de praktijk is het voor hem echter lastig een eigen koers uit te zetten.

Dat is overigens niet altijd zo geweest. Na de islamitische revolutie in 1979 wilde ayatollah Ruhollah Khomeiny dat Iran een uniek bestuurssysteem zou krijgen. Iran moest een normale republiek worden, met bij algemeen kiesrecht gekozen instituties als parlement en president, maar onder controle van een hoge geestelijke. Velayat e-faqih is de officiële benaming van dit systeem, het voogdijschap van de islamitische rechtsgeleerde.

Het was van het begin af aan duidelijk dat de benoemde opperste leider de doorslag gaf in belangrijke staatszaken, niet het parlement. Maar Khomeiny maakte geen deel uit van één bepaalde machtsfactie, hij kon het zich permitteren nu eens links dan weer rechts zijn steun te geven. Onder zijn opvolger Khamenei is dat geleidelijk veranderd, schreef onze buitenlandredacteur Carolien Roelants gisteren in NRC Handelsblad:

Khamenei is aanzienlijk minder charismatisch dan Khomeiny en mist ook diens gezag als zeer gerespecteerd geestelijke. Hij is de voorman van de factie van radicale geestelijken en generaals van de revolutionaire garde geworden. Onder zijn oppergezag is de ruimte voor tegenspraak tot bijna nul gereduceerd. Van democratie binnen een dictatuur, Khomeiny’s feitelijke uitgangspunt, is Iran nu een dictatuur met een heel dun democratisch sierrandje geworden.

Aanhangers van de hervormingsgezinde presidentskandidaat Rohani.

Aanhangers van de hervormingsgezinde presidentskandidaat Rohani. Foto AP / Ebrahim Noroozi

Waar gaan de verkiezingen van vandaag over?

De economie en Irans nucleaire programma zijn twee van de belangrijkste onderwerpen, zegt onze correspondent Erdbrink:

“De gemiddelde Iraniër wil dat de economie aangepakt wordt en dat de waarde van de nationale munt, de rial, weer opgepompt wordt. Die heeft de laatste maanden 15 procent van zijn waarde verloren. Als de rial weer in waarde stijgt, worden producten als brood, rijst en kookolie weer een stuk goedkoper. Ahmadinejad heeft de economie de laatste jaren niet goed begeleid, waardoor de inflatie is aangewakkerd.”

Het nucleaire programma van Iran speelt ook een rol bij de verkiezingen. Het Westen verdenkt Teheran ervan kernwapens te ontwikkelen, terwijl het Iraanse regime zegt dat het programma enkel voor het opwekken van energie is bedoeld. De Iraanse bevolking heeft te lijden onder de Amerikaanse sancties tegen het land omdat Iran minder olie op de wereldmarkt kan verkopen, wat gevolgen heeft voor de economie.

Een aantal kandidaten heeft gezegd dat het internationale isolement van Iran moet verminderen en dat in de onderhandelingen met de internationale gemeenschap concessies nodig zijn. Erdbrink denkt echter dat de harde lijn van het Iraanse regime op dit gebied niet zal veranderen, welke kandidaat ook wint:

“Zoals gezegd wordt de buitenlandpolitiek bepaald door opperste leider Khamenei. Hij heeft herhaaldelijk gezegd dat de weg van verzet de enige juiste weg is omdat dit Iran internationaal machtig maakt.”

De stembussen in Iran gingen vanochtend om 5.30 uur Nederlandse tijd open. Om 16.30 uur vanmiddag sluiten de stembussen, waarna zaterdag de voorlopige uitslagen worden verwacht. Als geen van de kandidaten meer dan 50 procent van de stemmen haalt, volgt op 21 juni een tweede ronde met de twee populairste kandidaten.

    • Pim van den Dool