‘Het boek’ is niet de Koran, maar zijn dichtbundel

De Syriër Adonis is een van de belangrijkste dichters van de Arabische wereld Hij is nu hoofdgast op Poetry International „Zonder scheiding van kerk en staat is elk Arabisch land gedoemd tot dictatuur”

Gedicht van de Syrische dichter Adonis.
Gedicht van de Syrische dichter Adonis. Beeld studio NRC

Redacteur Cultuur

‘Waarom steunt Europa in de Arabische wereld een terugkeer naar de Middeleeuwen?” De 82-jarige dichter Adonis, een van de belangrijkste levende poëten in de Arabische wereld, lijkt – achter een dubbele espresso in de foyer van de Rotterdamse Schouwburg – oprecht verbaasd. „Het Westen steunt – eerder in Tunesië en Egypte, en nu ook weer in Syrië – fundamentalisten, in plaats van de werkelijke revolutionairen die geloof en staat willen scheiden.”

Zonder een ontwikkeling naar seculiere staten, die de samenleving kunnen bevrijden van het keurslijf van de islam, is elk Arabisch land gedoemd een dictatuur te blijven, meent Adonis. Hij is deze week een van de sterren op het Poetry International festival in Rotterdam.

Adonis is de dichtersnaam van Ali Ahmed Saïd Esber. In 1930 werd hij in de Syrische kuststreek in een alawitisch milieu geboren. Na in de jaren vijftig wegens politieke activiteiten een jaar gevangen te hebben gezeten, vluchtte hij naar Libanon en nam van dat land het paspoort aan. In de jaren tachtig vluchtte hij opnieuw, nu voor de Libanese burgeroorlog. Hij woont tegenwoordig in Parijs.

Adonis is geen politiek dichter – niet in de zin van woordvoerder van een partijprogramma tenminste. Zijn betekenis ligt meer in het doorbreken van poëtische conventies, waarbij zijn kennismaking als jongeling met het werk van Franse dichters als Rimbaud, Baudelaire en Char van grote betekenis is geweest. In de Arabische literaire traditie zijn het vooral de mystici die een voorbeeld voor hem zijn.

Zoals de tiende-eeuwse dichter al-Mutanabbî, aan wie hij zijn magnum opus in wording, de trilogie al-Kitâb (het boek) heeft opgedragen. Die titel is al een provocatie: onder ‘het boek’ wordt in de Arabische wereld immers vooral de Koran verstaan. Als het om religie gaat – of liever gezegd de bescheiden rol die de islam naar zijn mening speelde en speelt in de ontwikkeling van de Arabische cultuur en samenleving, is Adonis natuurlijk heel erg politiek: „Alle grote Arabische dichters uit het verleden waren ongelovig. Alle grote kaliefen trouwens ook.”

Welke oppositie zou het Westen wél moeten steunen, in Syrië bijvoorbeeld?

„Opposanten in het land zelf, die geweld verafschuwen, een seculiere staat nastreven en zich niet verlaten op buitenlandse inmenging. Landen als Qatar en Turkije hebben niets goeds voor met Syrië. Het is zinloos voor de dictatuur van één despoot een collectieve, religieuze dictatuur in de plaats te stellen. In Tunesië en Egypte kun je zien dat er van vrouwenrechten, rechten voor minderheden en ongelovigen, vrije maatschappelijke ontwikkeling niets terecht komt zonder een radicale scheiding tussen religie en staat.”

Wat is het in de islam, waardoor deze religie zich zo met autoritaire regimes verbindt?

„Omdat vanaf het begin van de islam een bepaalde interpretatie van het geloof de overhand heeft. De profeet van de moslims is de laatste profeet die er zal zijn. De door hem geopenbaarde waarheid is de definitieve waarheid. De gelovige mens kan daaraan niets meer toevoegen – hij kan slechts gehoorzamen en in praktijk brengen. Zelfs God heeft niets meer toe te voegen – de islam is een gesloten geloofssysteem, dat zich makkelijk verbindt aan wereldse macht en geld. Het komt voort uit de traditionele tribale samenleving in de Arabische wereld, en is in de moderne wereld eerder een handicap. De Arabische landen zijn alleen maar de consumenten van de moderniteit – ideeën, uitvindingen, producten – maar leveren aan de moderne wereld zelf geen bijdrage.”

Toch zien velen in de verarmde massa’s in de Arabische landen de religie juist als verlossing, als een weg tot een menswaardig bestaan.

„Het staat iedereen vrij een geloofsovertuiging te hebben en daarnaar te leven. Dat is niet het probleem. Maar hoe zou je ooit kunnen denken dat er een democratie kan ontstaan wanneer religie niet van de staat wordt gescheiden en een ieder het recht heeft voor zijn geloof uit te komen en dat van de ander moet respecteren? Zonder dat blijft religie een gewelddadig instrument van de macht.”

Hebt u hoop?

„Je moet de hoop nooit opgeven. Maar om te zeggen dat ik de scheiding tussen religie en staat in de Arabische wereld gauw verwacht, nee, dat niet.”

Adonis treedt vanavond op in de Rotterdamse schouwburg op het Poetry International festival. Aansluitend een documentaire. Zie poetry.nl