'1.700 mensen dood door medische fout'

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

De aanleiding

Het Achtuurjournaal besteedde maandag aandacht aan vermijdbare fouten in ziekenhuizen. Volgens het item zijn in Nederland „tienduizenden patiënten” jaarlijks slachtoffer van „medische missers”. Zo’n 1.700 mensen zouden overlijden door een fout.

Aanleiding was een rapport naar de patiëntveiligheid in ziekenhuizen dat het Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (Nivel) maandag publiceerde. Het onderzoek is een evaluatie van een veiligheidsprogramma dat liep van 2008 tot december 2012. Daarin hebben alle ziekenhuizen zich ten doel gesteld om de ‘potentieel vermijdbare schade’ bij opnames in vijf jaar te halveren.

Lezer Rutger Pieko uit Utrecht lijkt het getal van 1.700 wel erg veel. „Dat zou betekenen dat er dagelijks bijna vijf mensen overlijden door medische missers. Kunnen jullie dit checken?”

Waar is het op gebaseerd?

De NOS baseert zich op het persbericht dat het Nivel maandag naar buiten bracht. Daarin wordt gesproken over „ongeveer 1.735 patiënten die jaarlijks potentieel vermijdbaar overlijden”. Het Nivel noemt het cijfer zijdelings, want het bericht gaat vooral over de evaluatie van het veiligheidsprogramma. Het cijfer 1.700 is namelijk al sinds 2007 bekend. Toen werd met dossieronderzoek voor het eerst in Nederland in kaart gebracht hoeveel patiënten (dodelijke) schade oplopen in een ziekenhuis.

Het Nivel liet destijds een groep artsen en specialisten 7.926 patiëntdossiers uit 2004 van 21 ziekenhuizen onderzoeken. Uit die studie, gepubliceerd in 2007, bleek dat bij 2,3 procent van de ziekenhuisopnames ‘potentieel vermijdbare schade’ was. Daarvan is sprake als ‘zorggerelateerde schade mede is ontstaan door het (niet) handelen volgens de professionele standaard van een zorgverlener en/of door tekortkomingen van het zorgsysteem’. Zorggerelateerde schade is ‘schade aan de patiënt veroorzaakt door de zorg en niet door de onderliggende aandoening van de patiënt’.

Van de patiënten die in 2004 in het ziekenhuis zijn overleden, had 10,7 procent te maken gekregen met zorggerelateerde schade. Bij circa 4 procent kon het overlijden ‘waarschijnlijk mede worden gerelateerd aan potentieel vermijdbare zorggerelateerde schade’. Uitgaande van 1,3 miljoen ziekenhuisopnames in 2004 concludeerden de onderzoekers toen dat er naar schatting 1.735 ‘potentieel vermijdbare sterfgevallen’ waren. Nederland deed het daarmee net iets beter dan het buitenland.

Oorzaken zijn volgens de onderzoekers divers: te traag reageren bij onverwachte complicaties, verkeerde medicatie, verwisseling, niet op tijd dotteren, wondinfecties. Bij 39 procent van de gebeurtenissen speelden patiëntgerelateerde factoren een rol, zoals leeftijd, complexiteit van het ziektebeeld of communicatieve vaardigheden. Van de ‘potentieel vermijdbare sterfgevallen’ was het grootste deel ouder dan 65 jaar. Ouderen hebben vaker een complex ziektebeeld en fouten kunnen bij hen grotere gevolgen hebben. Van alle ‘potentieel vermijdbare sterfgevallen’ had 33 procent een geschatte levensverwachting van meer dan een jaar.

En, klopt het?

Het cijfer 1.735 is gebaseerd op onderzoek uit 2004. Het Nivel bracht dit relatief oude cijfer maandag naar buiten omdat de onderzoekers dit als ‘basiscijfer’ beschouwen voor vergelijkend onderzoek waarmee ze de effectiviteit van het veiligheidsprogramma tussen 2008 en 2012 meten. Maar de vraag is of in de tussentijd niet zoveel is veranderd dat er veel meer of minder ‘potentieel vermijdbare sterfgevallen’ zijn.

In 2010 vond met dossiers uit 2008 opnieuw onderzoek plaats naar ‘zorggerelateerde schade’. In deze vervolgstudie, goed vergelijkbaar met het eerste onderzoek, concludeerde het Nivel dat de getallen niet veel waren veranderd ten opzichte van 2004. De potentieel vermijdbare sterfte lag weliswaar hoger, rond de 1.960, maar de verandering was niet significant. Toeval zou een rol kunnen spelen.

De laatste meting van de studie vond plaats tussen juli 2012 en juni 2013. De resultaten hiervan worden echter pas in november 2013 verwacht. Deze derde meting zal worden gebruikt om na te gaan of het doel van het programma, 50 procent reductie, is gehaald.

De kans dat het aantal sterfgevallen sinds 2004 sterk is gereduceerd, is niet groot. Als we ons althans baseren op het maandag gepubliceerde onderzoek over de vraag of ziekenhuizen de aanbevelingen hebben opgevolgd. Het blijkt dat niet alle ziekenhuizen de aanbevelingen uit het programma de afgelopen jaren even enthousiast hebben opgevolgd. Nieraandoeningen en bloedbaaninfecties worden weliswaar vaker voorkomen, bij de controle op medicijngebruik, toediening van geneesmiddelen per injectie en bij de vermindering van het aantal wondinfecties spannen veel ziekenhuizen zich nog onvoldoende in. Er is daarom geen reden om aan te nemen dat de potentieel vermijdbare sterfte drastisch is toe- of afgenomen.

Conclusie

Volgens de NOS overlijden jaarlijks zo’n 1.700 mensen door een medische fout in het ziekenhuis. De omroep baseert zich op onderzoek van het Nivel uit 2004. Er is een programma opgezet om het aantal te reduceren, maar voor drastische veranderingen is vooralsnog geen bewijs. We beoordelen de bewering daarom als waar.