De macht om iedereen af te tappen

Een 29-jarige, gedesillusioneerde computerspion bracht bewust het omvangrijke Amerikaanse afluistersysteem PRISM naar buiten.

De 29-jarige Amerikaan Edward Snowden heeft zich gisteren bekendgemaakt als de bron achter het nieuws over het omvangrijke Amerikaanse spionageprogramma PRISM. Snowden deed dat via een interview op de website van The Guardian. Hij wilde, zei hij, een publiek debat over de surveillancepraktijken van de Amerikaanse geheime dienst. Hij omschrijft zichzelf als „een doodnormale jongen”, die alleen wil dat het publiek zich uitspreekt over de praktijken van de NSA. „Dit moeten wij niet beslissen. Het publiek moet uitmaken of deze [spionage]programma’s en dit beleid goed of fout zijn.”

Het interview met journalist Glenn Greenwald is op 6 juni opgenomen, volgens The Guardian in een hotel in Hongkong, waar Snowden voor publicatie van de artikelen al zijn toevlucht heeft gezocht. Hij hoopt asiel te krijgen in IJsland.

Snowden is, zo vertelt hij, een voormalige CIA-medewerker. Hij is nu in dienst van het bedrijf Booz Hamilton, dat diensten verleent aan de National Security Agency (NSA). Uit publicaties in The Guardian en The Washington Post bleek vorige week dat de NSA op grote schaal online informatie van burgers en bedrijven aftapt.

Zo kan de NSA het communicatieverkeer aftappen van negen grote internetbedrijven, waaronder Apple en Microsoft. Ook sloeg de NSA telefoonverkeer op van tientallen miljoenen gebruikers van telecombedrijf Verizon. De NSA is een tak van de Amerikaanse geheime dienst, vooral gericht op het afluisteren van communicatieverkeer.

Het is hoogst ongebruikelijk dat klokkenluiders van dergelijk groot nieuws vrijwillig naar buiten komen. Mark Felt, de bron achter het Watergate-schandaal, maakte zich pas in 2005 bekend. Bradley Manning, die vele documenten aan WikiLeaks lekte, liep in 2010 na enkele maanden tegen de lamp. Hij wordt nu berecht, en hem wacht mogelijk een levenslange gevangenisstraf.

Ook Edward Snowden wacht vervolging. Het ministerie van Justitie kondigde vannacht aan dat het een crimineel vooronderzoek is begonnen naar Snowden wegens het lekken van geheime informatie. Het is de vraag of Snowden lukt wat bijvoorbeeld Bradley Manning niet lukte: een debat losmaken door informatie te verspreiden. Een verschil tussen beide klokkenluiders is dat Manning door zijn aanklagers en advocaten als geestelijk instabiel wordt afgeschilderd. Dat heeft Mannings zaak bij het grote publiek geen goed gedaan.

Snowden, geboren in 1983, komt uit het interview naar voren als een bedachtzame man die verschillende desillusies over Amerikaanse instituties doormaakte. Hij groeide op in North Carolina en Maryland, waar hij informatietechnologie studeerde. In 2003 ging hij het leger in, in de hoop bij de Special Forces te komen, maar hij brak bij een ongeluk beide benen en werd ontslagen. „Ik wilde bij het leger om mensen te helpen, maar de mensen die ons trainden leken alleen maar geïnteresseerd in het doden van Arabieren”, zegt hij in het interview.

Hierna trad Snowden in dienst bij de CIA, waar hij zich snel opwerkte tot computerbeveiliger. Hij werkte onder meer drie jaar in Genève met als dekking een diplomatieke functie. Hier bekroop hem opnieuw onvrede met zijn werkgever. Cruciaal was een incident met een Zwitserse bankier aan wie de CIA geheime informatie probeerde te ontfutselen. Ze voerden de man dronken, stimuleerden hem zelf naar huis te rijden en boden hulp aan nadat hij was gearresteerd. „Ik realiseerde me dat ik deel uitmaakte van iets wat meer kwaad deed dan goed”, zegt hij in het interview.

In 2009 vertrok Snowden voor de NSA naar Japan. Sinds maart dit jaar werkte hij voor Booz Hamilton op Hawaii. Drie weken geleden meldde hij op zijn werk dat hij een doktersbehandeling wegens epilepsie moest ondergaan en een paar weken afwezig zou zijn. Tegen zijn vriendin zei hij dat hij een paar weken weg moest voor zijn werk. Op 20 mei nam hij het vliegtuig naar Hongkong.

Edward Snowden vertelt in het interview dat hij bij de NSA „dingen zag” die hem „verontrustten”. Hij was in de positie dat hij iedereen kon afluisteren. „Ik had, zittend aan mijn bureau, zeker de macht iedereen af te tappen. Jou of je accountant tot een federale rechter of zelfs de president, als ik een persoonlijk e-mailadres had.”

Snowden vertelt dat hij machtsmisbruik tegenkwam. Niemand bij de NSA was volgens hem geïnteresseerd in een debat over de grenzen van bevoegdheden. Volgens Snowden wilde de NSA vooral buitenlandse regeringen en mogelijke terreurverdachten volgen, maar hij zag dat gaandeweg verschuiven. Steeds meer worden mensen in de VS afgeluisterd zonder dat ze ergens van verdacht worden. Informatie wordt op grote schaal verzameld en opgeslagen, volgens Snowden omdat dat „de meest efficiënte manier van werken” is. Spionage is misschien niet de intentie, maar wel het gevolg van deze werkwijze.

Snowden, die de deur van zijn hotelkamer met kussens blokkeert tegen afluisteren en alleen met een doek over zijn hoofd en computer inlogt op zijn laptop, zodat verborgen camera’s niet mee kunnen kijken, zegt in het interview dat hij vreest voor arrestatie.

Hongkong en de Verenigde Staten hebben een uitleveringsverdrag. „Er is hier een CIA-post in de straat en het Amerikaanse consulaat. Die zullen het deze week wel druk krijgen. Met deze angst zal ik de rest van mijn leven moeten omgaan.” Maar: „Ik wil niet verbergen wie ik ben. Ik heb niets verkeerd gedaan.”

Snowden zegt in 2008 niet op Obama te hebben gestemd, maar op een derde partij. Wel wilde hij afwachten of Obama zou breken met het beleid van George W. Bush, voordat hij met informatie naar buiten zou komen. „Ik geloofde in zijn beloftes. Maar hij ging gewoon door met het beleid van zijn voorganger.”

Snowden had naar eigen zeggen een goede baan op Hawaii, een vriendin en „een luxeleventje”. „Het accepteren van zo’n onvrij, maar comfortabel leven is de menselijke natuur. Maar als je je realiseert dat dit de wereld is die je mede zelf hebt gecreëerd, en dat het de komende generatie alleen maar erger wordt, dan accepteer je ieder risico. Zolang het publiek maar zelf een keuze mag maken.”