'Compacte statements werken het best'

Het Holland Festival legt dit jaar de focus op Zuid-Amerika. Uit Chili komt maatschappelijk theater van Marco Layera. „Toneel gaat over u.”

Theater als politiek pamflet. Theater dat de werkelijkheid verandert. Met deze overtuigingskracht maakt de Chileense regisseur Marco Layera toneel in zijn vaderland met het gezelschap La Re-Sentida. De titel van zijn nieuwste werk, dat eerst in het Théâtre National in Brussel was te zien en nu naar het Holland Festival komt, heeft een alomvattende titel: Tratando de hacer una obra que cambie el mundo, ofwel Een poging een voorstelling te maken die de wereld gaat veranderen.

De toneeluitvoering heeft de kracht van een stormwind. De hoge decorwanden die de speelvloer afsluiten zijn volgeplakt met duizenden velletjes papier, krantenknipsels, beschreven A4’tjes die de spelers voortdurend raadplegen. Nieuwe invallen noteren ze met zwarte stift. De spelers bevinden zich ondergronds, ze houden zich schuil voor een onzichtbare politieke macht.

De energie en vaart van Tratando de hacer... zijn overweldigend. Na afloop licht regisseur Marco Layera (35) de voorstelling toe. Waarom zijn de verwijzingen naar literatuur en theater zo West-Europees georiënteerd: Brecht, Camus, Antonin Artaud? „Het Chileense toneel en de theaterdocenten aan de universiteit kijken naar West-Europa”, antwoordt Layera. „Het theater in mijn land stond decennialang in het teken van verzet tegen het bewind van president Allende. Of het droeg, zoals het staatstheater, zijn politieke ideeën uit. De creatieve vrijheid om iets te maken wat niet meteen aan de maatschappij is gebonden, die kenden we niet. Wij streven dat nu wel na.”

Het kernwoord van Tratando de hacer... is „humaniteit”. Het keert in de teksten en de discussies die de spelers met elkaar voeren regelmatig terug. Een van de actrices draagt met trots een Che Guevara-trui. Ze roept uit: „Ik offer me op voor de humaniteit.” Een van haar tegenspelers repliceert: „Wij zijn van een generatie die niets heeft beleefd.” Layera’s toneelgroep streeft geen psychologisch realisme na. Ze drukken zich uit in statements, kort en bondig geformuleerd alsof het kreten zijn.

Layera: „In Chili denken we in generaties, omdat elke nieuwe generatie haar eigen identiteit wil formuleren. Onze generatie, jongeren van rond de dertig, hebben te weinig beleefd, te weinig meegemaakt. De generatie voor ons heeft het dictatorschap van Allende ondergaan. Dat maakte hen politiek bewust. Daarna trad er zowel in de kunsten als in het maatschappelijk bewustzijn een houding in die bourgeois is. Engagement en bekommernis waren voorbij. Die generatie sliep. Daar brengen wij met onze groep La Re-Sentida weer verandering in.”

Het stijlmiddel waarvan Layera zich bedient is de provocatie. Hij zegt: „We bespeuren veel verzet tegen theater, omdat het nog altijd als geldverspilling wordt gezien. Als we met kritische mensen van gedachten wisselen, blijkt dat compacte uitspraken, gebald als een vuist, het meeste effect hebben, bijvoorbeeld: ‘Toneel gaat over u’.”

De groep krijgt ook te horen dat hun theater romantisch is. „Daar spelen we op in en noemen onszelf de laatste romantici. Omdat wij denken dat theater noodzakelijk is en geen lichtzinnig tijdverdrijf.”

Marco Layera heeft met zijn groep de juiste snaar geraakt. In Brussel krijgt de voorstelling een overdonderend applaus. Ook in Chili is La Re-Sentida een hit. Het geheim van Tratando de hacer... ligt in de combinatie van elektriserend heftig toneelspel en maatschappelijke betrokkenheid. Het kan dus nog, zegt Layera, „toneel maken om de toeschouwer hoop te geven op een humane wereld”.

‘Tratando de hacer...’ door La Re-Sentida, Chili. Te zien: vanavond en morgen in Frascati, Amsterdam.