We blijven samenkomen, desnoods in een stal De bisschop moest wel ingrijpen

De Nederlandse katholieke kerk heeft minder kerkgangers en minder pastors. Het antwoord van de bisschop: kerkfusies. Lokale parochies komen in opstand. De kerk accepteert dat niet. „Ongelofelijk dat het mogelijk is zo’n schrikbewind te voeren.”

Nederland, Best, 19-05-13 De viering in het buurthuis van de katholieke kerk in Best. © Photo Merlin Daleman
Nederland, Best, 19-05-13 De viering in het buurthuis van de katholieke kerk in Best. © Photo Merlin Daleman

Vanachter een haastig in elkaar getimmerd altaar spreekt diaken Van de Laar zijn gelovigen toe. Zij hebben zich verzameld in het buurthuis aan de Sint Jozefstraat in Best, in Brabant, even ten noorden van Eindhoven. De tweehonderd stoelen zijn tot de laatste plaats bezet. Net als de barkrukken achterin de hoek. Er staan ook nog mensen. „We houden vandaag geen eucharistieviering”, zegt de diaken. „Want het dreigement van het bisdom hangt nog steeds boven ons hoofd. Oh nee, ik bedoel: de vaderlijke waarschuwing.” Een parochiaan achterin de zaal, schudt haar hoofd en fluistert: „We blijven samenkomen in Gods naam. Ook al is het in een stal.”

De parochie heeft het gewaagd zich tegen het bisdom te verzetten. En het verzet in Best staat niet op zich. De San Salvator gemeenschap in Den Bosch ging twee jaar geleden zelfstandig verder na onenigheid met het bisdom. Parochie Onze Lieve Vrouw in Bilthoven verzet zich openlijk tegen de manier waarop volgens aartsbisschop Eijk de mis gevierd moet worden. Op tientallen plaatsen in het land keren progressieve parochies zich steeds feller tegen hun conservatieve bisschoppen. Een schisma dreigt.

Half april publiceerde een gelegenheidsgezelschap van 35 gerenommeerde katholieke hoogleraren een manifest waarin zij zeggen dat de bisschoppen op autoritaire wijze sprankelende geloofsgemeenschappen aan het kapotmaken zijn. Initiatiefnemer en emeritus hoogleraar kindergeneeskunde Jan Stoop: „In 2009 heb ik met enkele gelijkgestemde professoren al een kritische brief aan de aartsbisschop geschreven over zijn orthodoxe beleid. We kregen geen enkele reactie en zagen geen verandering. Daarom nu dit manifest.”

Het manifest riep meer dan zeshonderd reacties op. Parochianen uit het hele land vroegen om hulp. „Onze kerk dreigt gesloten te worden als gevolg van parochiefusies”, schreven ze. Of: „Onze manier van vieren komt in de knel door de dwingende richtlijnen.” Ook hoofden van kloosterordes, priesters en hele geloofsgemeenschappen betuigden hun steun. „Eindelijk mensen die hun stem tegen de bisschoppen durven te verheffen”, verzuchtten velen volgens Stoop.

Er heerst angst onder katholieken in Nederland. Hoogleraren theologie durven zich niet publiekelijk uit te spreken tegen het bisschoppelijk beleid, omdat het aartsbisdom invloed heeft op benoemingen en beoordelingen op hun faculteit. Kerkjuristen willen niet met hun naam in de krant uit angst voor represailles. Priesters en pastoraal werkers vrezen voor hun baan, want aartsbisschop Eijk heeft laten weten dat als ze zich niet aan de bisschoppelijke richtlijnen houden, ontslag op staande voet kan volgen.

„Ongelofelijk dat het in ons democratisch land mogelijk is zo’n schrikbewind te voeren”, zegt Stoop . Hij is geschrokken van de hoeveelheid reacties. „Dat dwingt tot vervolgstappen. Het is onacceptabel. We moeten krachten bundelen en angst wegnemen.”

Parochies die in aanvaring komen met hun bisschop, kunnen aankloppen bij de Stichting Bezield Verband. Die strijdt voor het behoud van bezielde katholieke parochies. Parochies vragen hulp omdat ze geloven dat de door het bisdom opgelegde parochiefusie het einde betekent van hun geloofsgemeenschap. „Onze mailbox zit iedere dag vol”, zegt voorzitter Ad de Groot. „De hoogste tijd de ongehoorzaamheid binnen de katholieke kerk in Nederland te mobiliseren.”

De stichting zoekt naar een vijftigtal prominente politici, priesters en pastoraal werkers die zich publiekelijk tegen het bisschoppelijk beleid durven uitspreken. De Groot: „Als we een eerste groep dapperen weten te vinden, volgt de tweede groep vanzelf. En dan de derde. Zo zal het verzet groeien.” Ondertussen bestudeert de stichting wat parochianen kerkjuridisch kunnen doen tegen kerksluitingen en wat ze liturgisch kunnen beginnen tegen strikte richtlijnen.

Nederland is van oudsher een progressieve kerkprovincie. Begin jaren zestig waren katholieke Nederlanders dan ook blij toen paus Johannes XXIII het tweede Vaticaans Concilie bijeen riep, waar werd nagedacht over het aanpassen van de kerk aan de moderne tijd. Latijn als kerktaal werd vervangen door de landstaal, priesters stonden niet meer met hun rug, maar met hun gezicht naar de parochianen, leken mochten een grotere rol spelen bij vieringen.

In Nederland kregen parochianen op veel plekken steeds meer inspraak. Ze bereidden kerkdiensten voor. Het priestertekort werd creatief opgelost door soms ook leken voor te laten gaan.

Conservatievere opvolgers van paus Johannes XXIII raakten bezorgd over de liberale Nederlandse kerkprovincie. Stapsgewijs begonnen zij progressieve Nederlandse bisschoppen te vervangen door conservatieve: In 1970 Simonis in Rotterdam, in 1972 Gijssen in Roermond. De nieuwe conservatieve bisschoppen leidden nieuwe conservatieve priesters op, maar zorgden nog niet dat progressieve experimenten stopten. Tot 2005. Toen werd de conservatieve aartsbisschop Wim Eijk benoemd. Die besloot orde op zaken te stellen.

Eijk moest ook wel in actie komen. Het priestertekort, het teruglopend aantal kerkgangers en de daarmee gepaard gaande financiële zorgen vroegen om een antwoord. Parochiefusies waren de oplossing, meenden hij en zijn medebisschoppen. In het bisdom Den Bosch werd het fusieproces in 2009 ingezet. In 2015 moet het aantal parochies zijn teruggebracht van 230 naar 50.

De bisschop en de hulpbisschop van het bisdom wilden de krant niet te woord staan, maar persvoorlichter en directeur-econoom van het bisdom Den Bosch Peter Broeders zegt: „Het doel is in elke regio te bouwen aan één vitale parochie, om zeker te stellen dat ook volgende generaties kunnen blijven kerken.”

De reorganisatie biedt de Nederlandse bisschoppen meteen de kans te zorgen dat de bisschoppelijke richtlijnen voor het vieren van de Heilige Mis strikter worden gevolgd. Want ze vinden dat de vernieuwingen in sommige parochies te ver zijn doorgeslagen. Broeders: „Er is de afgelopen decennia wat veel geëxperimenteerd in ons land. Van sommige experimenten zeggen de bisschoppen nu: dat moeten we maar niet meer doen. Wij zijn nu eenmaal een wereldkerk en daar hoort een bepaalde manier van vieren bij.” Volgens de richtlijnen mogen actieve parochianen bijvoorbeeld een veel minder grote rol in de viering spelen dan ze nu in veel vooruitstrevende parochies doen. Bloeiende progressieve geloofsgemeenschappen voelen zich als gevolg van de richtlijnen en de reorganisatie in hun bestaan bedreigd.

De Antoniusparochie in Best was zo’n bloeiende progressieve parochie: 800 ingeschrevenen, 250 vrijwilligers. Toen ze te horen kregen dat ze zouden moeten fuseren, vreesden ze dat dat het einde van hun eigen gemeenschap zou betekenen. Ze waren bang dat hun kerk moest sluiten. Verontruste parochianen richtten vorig jaar een stichting op voor het behoud van kerk en geloofsgemeenschap. Een onafhankelijke stichting, waarover het bisdom niets te zeggen had. Om te waarborgen dat parochianen een vertrouwde thuishaven zouden houden in Best.

Bisschop Hurkmans hoorde van de stichting en ontbood pastoor Richard Schreurs (76) en diaken Hans van de Laar (52) in december 2012 naar Den Bosch. Hij vroeg hen: „Gaan jullie mee in de fusie, of niet?” Ze kregen vijf dagen om te reageren.

Diaken Van de Laar besloot zich te blijven verzetten. Hij wist dat hij daarmee zijn baan op het spel zette. Daarom had hij deeltijdwerk gezocht buiten het bisdom. Hij had tenslotte studerende kinderen. Pastoor Schreurs zag ook niets in de fusie, maar had geen zin in de strijd. Hij besloot op zijn 75ste met pensioen te gaan en daarna zijn diensten aan te bieden aan zowel de fusieparochie als aan de gemeenschap in Best.

Eind vorig jaar zeiden de parochiebestuurders tegen de parochianen dat ze zelf mochten besluiten of ze hun kerkbijdrage voor 2013 zouden overmaken aan de stichting, of aan de parochie. Zeshonderd ingeschrevenen gaven hun kerkbijdrage aan de stichting.

Begin maart kreeg de Antoniusparochie te horen dat de fusie 1 september dit jaar formeel zou worden. Op 3 april zat een afvaardiging van het parochiebestuur uit Best samen met voorzitter Ad de Groot van Bezield Verband bij een kerkjurist. Die vertelde dat een parochiefusie in Cleveland (Verenigde Staten) in augustus 2012 door het Vaticaan was teruggedraaid, nadat parochies beroep hadden aangetekend. Het Vaticaan had hiermee aangegeven dat parochies niet zomaar mochten worden opgeheven uit oogpunt van efficiëntie. Uitgelaten stapten de parochiebestuurders naar buiten. Ze zouden een beroepschrift voorbereiden en dat indienen zodra hun parochie in september werd opgeheven. Er was hoop.

Een dag later vielen er bij pastoor Schreurs, diaken Van de Laar en de rest van het parochiebestuur brieven van het bisdom in de bus: ontslag op staande voet. Het bisdom stelde een waarnemend pastoor en een nieuw parochiebestuur aan. Allen loyaal aan de bisschop. Peter Broeders van het bisdom Den Bosch: „Ze waren een afscheiding aan het voorbereiden. De bisschop moest ingrijpen. Daarbij kan hij niet toestaan dat parochies niet meegaan in het fusieproces. Sterkere en zwakkere parochies moeten de krachten bundelen, anders heeft de reorganisatie geen zin.”

Ad de Groot van Bezield Verband noemt het ontslag „heel slim”. „Nu kunnen ze in Best geen beroep meer aantekenen als parochie, waardoor ze kerkjuridisch veel minder sterk staan. Maar we leren hiervan.

„Andere progressieve parochies houden zich vanaf dit moment braaf en stil totdat de fusie per decreet wordt vastgesteld en ze in beroep kunnen.”

Vrijdag 5 april stuurde het kerkbestuur van Best een brief aan het bisdom om het ontslag aan te vechten. Na veel heen-en-weer-gebel en gemail werd toegestaan dat Schreurs en Van de Laar een afscheidsviering hielden.

Zondag 7 april zaten er 650 mensen in de Antoniuskerk. Pastoor Schreurs en diaken Van de Laar legden na afloop van de dienst hun ambtskleding op het altaar en liepen de kerk uit. Kerkbezoekers volgden hen, op zo’n tien man na. Buiten begonnen ze spontaan te zingen. „Wij zijn samen onderweg”. Schreurs: „Dat was heel emotioneel.”

De volgende dag stond er een slotenmaker voor de deur van de kerk en het parochiecentrum. Pastoor Schreurs moest zijn sleutels inleveren. Een fotograaf was aanwezig om alle bezittingen van de parochie vast te leggen om voorkomen dat er iets werd ontvreemd.

Die week zocht het ontslagen parochiebestuur naarstig naar een plek voor de volgende zondagviering. Het vond onderdak in de aula van een school.

Vlak voor het weekend viel er opnieuw een brief van het bisdom bij Schreurs en Van de Laar op de mat. Ze zouden geëxcommuniceerd worden als ze in de eucharistieviering buiten de katholieke kerkgemeenschap zouden voorgaan. Broeders: „In het kerkelijk wetboek staat nu eenmaal dat als iemand zich van de kerk afkeert en daarna iets schismatieks doet, hij excommunicatie over zichzelf afroept.” Maar wij willen ons niet van der kerk afkeren, zeggen ze in Best. Wij verzetten ons enkel tegen een organisatorische maatregel. Waarop het bisdom antwoordt dat wie bij de katholieke wereldkerk wil horen, niet kan zonder eenheid met de bisschoppen.

Na de brief was pastoor Schreurs zo aangeslagen dat hij diaken Van de Laar vroeg de dienst in de school te leiden. Die zondag hield de diaken de 350 aanwezigen op het schoolplein – de aula bleek te klein – in de lichte miezer voor: „Wij zijn een gemeenschap die de boodschap van Jezus Christus levend houdt. En als Hij ons iets heeft geleerd, is het dat ongehoorzaamheid een deugd kan zijn. Niemand kan ons het katholieke geloof ontnemen.” In de Antoniuskerk verderop zaten dertig mensen.

„De bisschop vindt deze situatie heel erg”, zegt Peter Broeders van het bisdom Den Bosch. „Hij hoopt dat de mensen de weg terug naar de katholieke kerk weten te vinden.”

De zondagviering in Best in het buurthuis is ten einde. Parochianen praten wat na. „Bisschoppen prediken verdraagzaamheid, maar zaaien verdeeldheid”, mopperen Ellen (48) en Geramé (45). „Ik vind het heel erg voor pastoor Schreurs”, zegt Leo van der Ven (76). Pastoor Schreurs knipoogt. „Ik ben nu denk ik wel zo ver dat ik zeg: sluit die Antoniuskerk maar.” Van een rustig pensioen is geen sprake meer, zegt hij. „Ik peins er niet over deze gemeenschap nu in de steek te laten.”