Yoga, bakfiets, biologisch eten. ‘Bewust leven’ is nu een hype zonder ziel

Foto EPA

Gezond leven gaat steeds vaker om een gezond lichaam en niet om een gezonde wereld. Was duurzaam leven vroeger slechts voorbehouden aan de geitenwollensok, nu is het een serieuze zaak onder hipsters en zodoende ook de nalopende massa.

Het moet rond 2004 zijn geweest. Ik was een prototypisch advocatenhert bij een groot kantoor, op een Amsterdams dieet van hard werken, sporten en geld uitgeven aan leuke dingen doen. Een vrij eendimensionaal bestaan dus. Dat had ik zelf ook wel door, maar de tragiek van het ‘maakbaarheidsdenken’ had zich als een franchise in mijn omgeving genesteld en van het concept afwijken betekende contractbreuk – dat pleeg je pas als je de alternatieven kent. Als door God of Allah gezonden opende toen de eerste Bikram yogaschool haar deuren, precies bij mij om de hoek. Overgave en harmonie zouden wel eens hét antiserum kunnen zijn voor mijn opgeblazen ego, dus vol goede moed dook ik met mijn handdoekje de bloedhete ruimte in.

Lang verhaal kort: ik vond de lessen en de gedachte erachter geweldig, maar de overgang was zo groot dat ik er licht schizofreen van werd. Alsof je Pieter van den Hoogenband in een zwembad legt en hem vraagt zich over te geven aan de structuur van het water. Mijn respect voor de lerares, die mij met haar voet naast haar linkeroor liefdevol uitzwaaide, was er niet minder om, maar deze afkickmethode was iets te rigoureus.

Tien jaar later is yoga gemeengoed, evenals andere instrumenten in reactie op het maakbaarheidsdenken. Van de massabezwering van Eckhart Tolle tot de hang naar onbewerkt voedsel: het nieuwe streven is verzoening met de onvoorzienigheden van het bestaan. Generatie Nooitgenoeg terug naar de basis.

Zijn we er zoveel leuker en toleranter door geworden?

Met name hoogopgeleiden geloven in de (gezondheids)voordelen van deze ‘bewuste’ levensstijl – wel eens een tegelzetter met een wintersalade van quinoa en kumquat zien lunchen? Geen vriendin die niet op yoga zit en allemaal eten ze gezond, van hardcore veganistisch tot ‘simpel’ biologisch met selectieve uitbanning van koolhydraten, suiker, cafeïne of vlees. Allemaal middelen om eenzelfde doel te bereiken: in harmonie komen met jezelf en je omgeving, met meer oog voor mens en natuur.

En daar wringt bij mij de schoen. Ik heb het idee dat voor velen deze massaal omarmde levensstijl geen middel, maar een doel op zich is geworden. Want zijn we er zoveel leuker en toleranter door geworden? Bewuster van de noden van onszelf en onze omgeving?

Ik ervaar het tegenovergestelde. Sommigen gaan er zo in op dat het religieuze vormen aanneemt, inclusief irritant zendelingengedrag. Was duurzaam leven vroeger slechts voorbehouden aan de geitenwollensok, nu is het een serieuze zaak onder hipsters en zodoende ook de nalopende massa.

Een goede zaak, kun je zeggen: hoe meer mensen zich een bewuste levensstijl aanmeten, hoe beter voor de wereld, of dat nu vanuit ideologische of statusgedreven motieven is. (Hoewel over biologisch eten de experts nog steeds van mening verschillen: biologische landbouw, bijvoorbeeld, is vele malen minder productief dan conventionele, dus om iedereen te eten te geven is er meer grond nodig.) En dat zovelen yoga beoefenen, dat valt toch alleen maar toe te juichen?

Maar als de intentie achter gedrag niet meer van belang is en alleen nog het resultaat telt, dan heeft dat niets met bewust leven te maken. De oorspronkelijke opzet van yoga is juist dat alleen intentie telt, niet hoe je jezelf zover kan pushen tot je die westerse rug achterover in de wielpose hebt gekregen.

Een nieuwe afdeling van de egofabriek

Wetenschapsredacteur bij de New York Times en jarenlang yogabeoefenaar William Broad schreef een boek over de verschuiving van yoga van oeroude transcendente lichaamservaring naar de moderne kruistocht om het hedendaagse lichaamsideaal. In The science of yoga haalt hij vele mythen over yoga en ademhalingsoefeningen onderuit. Hij waarschuwt voor slechte leraren en de ego-gerichte aanpak die is ontstaan.

Is dit een pleidooi tegen yoga en biologisch eten? Absoluut niet. Ik ben ook bewuster gaan leven in de afgelopen tien jaar, volg eens per week yoga en denk na bij wat ik mijn gezin voorschotel. Maar boven alles bevraag ik continu mijn intenties in het leven, mijn gedrag en de invloed daarvan op mijn omgeving. Iedereen moet vooral zelf weten wat hij doet; ik constateer slechts dat hetgeen ooit een middel was op weg naar een hoger doel, een doel op zich is geworden zonder dat daar enige bewustwording of zingeving bij komt kijken. In die gevallen is deze ‘gezonde’ levenswijze niet meer dan een weinig verheffende nieuwe afdeling van de egofabriek, met – soms – positieve neveneffecten.

Zo zijn we in een full circle gekomen met dezelfde maakbaarheid waar we ons van af wilden keren. En zo kan het zomaar gebeuren dat een filmster als Gwyneth Paltrow de ultieme belichaming van het huidige gezondheidsbestaan is geworden. Al quinoa etend met haar benen in haar nek ziet ze er op haar veertigste uit als iemand van twintig – beloond met de titel ‘People’s Most Beautiful’. Ik weet niet wie daar, behalve zijzelf, beter van is geworden. De wereld niet in ieder geval.

Roxane van Iperen is publicist, dichter en jurist

Dit opiniestuk verscheen afgelopen zaterdag in NRC Handelsblad. Koop hier de complete digitale editie voor 1,79 euro. Indien u uw reactie ondertekent met volledige naam en plaats, maakt u kans op vermelding in de brievenrubriek. Direct insturen kan ook: opinie@nrc.nl.