Postume literaire kracht

Voor de tweede keer in mijn leven sta ik voor het houten zomerhuis van Thomas Mann op de Koerse Schoorwal, die de Oostzee scheidt van de Koerse Haf, een binnenzee die ’s avonds van parelmoer is. Enkele maanden voordat hij eind 1929 de Nobelprijs voor Literatuur kreeg, bracht Mann een eerste bezoek aan dit ongerepte strookje Litouwen en werd er meteen verliefd op. Met het prijzengeld kocht hij op een heuvel in het vissersdorp Nida een lap grond en liet er een huis neerzetten met een terras dat uitkeek op de Haf.

Dat uitzicht herinnert je aan Italië, vandaar dat sommigen denken dat Mann hier zijn Tod in Venedig schreef. Maar niets is minder waar, zoals Manns kleinzoon Frido in zijn Mein Nidden. Auf der Kurischen Nehrung (2012) schrijft. Dat mooie boekje (hoe komt het toch dat al die Manns tot in het derde geslacht zo goed kunnen schrijven?) heb ik nu in mijn zak, om de geschiedenis van die plek beter te kunnen begrijpen.

Frido, Thomas Manns in 1940 in Amerika geboren kleinzoon, komt zelf pas in 1997 voor het eerst in Nida. Zijn grootvader heeft hij er nooit kunnen opzoeken, omdat die er na de zomer van 1932 niet meer is teruggekeerd, uit vrees voor de nazi’s die een pesthekel aan hem hadden en hem ook in Nida, dichtbij nazibolwerk Königsberg, het leven zuur probeerden te maken. Na de oorlog werd Litouwen door de Sovjet-Unie ingelijfd. Het huis was toen door een granaat in een ruïne veranderd.

Frido’s belevenissen in het Russische deel van de Schoorwal zijn vermakelijk, zijn beschrijvingen van Göring, die na Manns aftocht in 1932 het huis meteen inpikte, ronduit ontgoochelend. Maar het wordt pas echt interessant als hij de inspanningen van een paar Litouwse intellectuelen reconstrueert, die in 1967 van het inmiddels gerestaureerde huis een cultureel centrum wisten te maken. Zonder dat het communistische regime het in de gaten had, organiseerden zij in de woonkamer van Thomas Mann discussies over de humanistische waarden en het vrije Europa waar hij voor stond. Ze hadden er lange gevangenisstraffen voor kunnen krijgen. Op die manier legden ze de basis voor oppositiepartij Sajudis, die in 1990 aan de wieg stond van de onafhankelijkheid van hun land. Als een schrijver zoiets 35 jaar na zijn dood voor elkaar weet te krijgen, is zijn werk echt groots te noemen. Daarom steek ik ter plaatse een Thomas-Mannsigaar als eerbetoon op.