'Miep is Ziek', zo noemt de inspectie het

Duizenden kinderen kunnen niet naar school, maar thuis blijven mag ook niet. Maar af en toe geeft het ministerie er een paar een regeling krijgen. Volstrekte willekeur, vindt een advocaat.

Nederland, Goirle, 06-06-13 Juliette Mutsaers en haar zoon Sebastiaan. Thuiseducatie. © Photo Merlin Daleman
Nederland, Goirle, 06-06-13 Juliette Mutsaers en haar zoon Sebastiaan. Thuiseducatie. © Photo Merlin Daleman

Na jaren gesteggel is het de ouders gelukt: hun chronisch zieke kind volgt onderwijs thuis. De kosten hiervoor declareren zij bij een school waar het kind staat ingeschreven, maar niet fysiek naartoe gaat. Het lijkt een simpele en mooie constructie. Maar het is zeer de vraag of deze is toegestaan.

De constructie en de bijbehorende afspraken staan zwart-op-wit in een zogenoemd ‘Miep Ziek’-contract tussen ouders en school. De overeenkomst is opgesteld door de Inspectie van het Onderwijs, met goedkeuring van het ministerie van Onderwijs. De moeder van het zieke kind zegt dat ze mondeling een geheimhoudingsplicht opgelegd heeft gekregen. Ze wil om die reden niet met haar naam in de krant. Sterker nog: ze voelt zich zo onder druk gezet („de betrokkenen hebben ons uitdrukkelijk verzocht geen media-aandacht te zoeken”) dat ze heeft besloten dat deze krant niet te veel details mag publiceren. „Straks zijn we alles kwijt.”

Wat is er aan de hand?

Nederland telt circa 5.000 ‘thuiszitters’, zo bleek onlangs uit een rapport van de Kinderombudsman. Het gaat om kinderen die extra zorg nodig hebben omdat ze bijvoorbeeld lichamelijke of psychische problemen hebben. Of omdat ze hoogbegaafd zijn of gepest worden. Soms kunnen de leerlingen geen school vinden omdat scholen liever geen probleemgevallen aannemen. Soms kunnen de kinderen niet fulltime naar school vanwege hun beperkingen. En dat is een probleem, zo kaartte de Kinderombudsman in zijn rapport aan, want in de Leerplichtwet staat dat kinderen vijf dagen in de week op school aanwezig moeten zijn. Het is zonder vrijstelling niet toegestaan om (deels) onderwijs thuis te volgen. Tenzij ouders in het bezit zijn van een speciaal contract.

Kinderen die extra zorg nodig hebben gaan doorgaans naar speciaal of clusteronderwijs. Maar dat is geen garantie tot succes, vertellen verschillende moeders. Eentje heeft een autistische zoon die werd opgesloten „als de leerkrachten niet meer wisten wat ze met hem aanmoesten”. De ander vertelt dat haar kind de hele dag op „een bankje in de hoek van het lokaal lag”. De kinderen kwamen vervolgens thuis te zitten.

Thuiszitters krijgen te maken met leerplichtambtenaren. Die kunnen boetes uitschrijven en meldingen doen bij het Advies en Meldpunt Kindermishandeling. Dat gebeurde ook bij de geïnterviewde moeders, die daarom ook anoniem willen blijven. Bang dat hun kind „straks uit huis wordt geplaatst” of om „nog meer gedoe” met Jeugdzorg en de Kinderbescherming te voorkomen. Of omdat straks het contract wordt „afgepakt”.

Want als het écht niet meer gaat, en je hebt als ouder mazzel, dan valt er wel degelijk iets te regelen. Namelijk: onderwijs thuis, heimelijk toegestaan én gefinancierd. Soms zijn er scholen die de constructie zelf aanbieden, maar meestal gaat het via het zogenoemde ‘Miep Ziek’-contract. Een speciaal contract gemaakt door de Inspectie van het Onderwijs, met goedkeuring van de directie Jeugd, Onderwijs en Zorg van het ministerie van Onderwijs – want die tekent voor gezien.

In het contract, tussen de school en de ouder, staat dat de school geld beschikbaar stelt voor onderwijs thuis. De ouder declareert de kosten: basisonderwijs thuis kost ruim 3.000 euro per jaar en voortgezet onderwijs ruim 5.000 euro. Het kind moet dan ingeschreven staan op de desbetreffende school (terwijl het er dus niet heengaat) anders ontvangt de onderwijsinstelling geen geld van de staat.

De inspectie zegt in een reactie: „De term Miep-Ziek is geen term die de onderwijsinspectie hanteert.” In een modelcontract wordt de term ‘Miep Ziek’ echter meermalen gebruikt. Miep staat voor elke willekeurige leerling en Ziek voor te ziek om naar school te gaan of ziek worden van onderwijs volgen, zegt onderwijsadvocaat Katinka Slump, die meerdere keren voor een thuiszittend kind zo’n contract heeft geregeld.

Hoe kom je aan zo’n Miep Ziek-contract? Er zijn waarschijnlijk drie wegen. Een daarvan gaat dus via Slump, die al jaren opkomt voor thuiszitters. De andere twee lopen via de themadirectie Jeugd, Onderwijs en Zorg van het ministerie van Onderwijs, weet Slump van haar cliënten. De derde route, volgens de inspectie de enige route, kan ook weer via twee manieren. De eerste gaat via de leerplichtambtenaar, en de tweede gaat via het bureau Onderwijsconsulenten – die, vergoed door de overheid, kosteloos advies en begeleiding geven aan kinderen die extra zorg nodig hebben en geen passende school kunnen vinden.

Iedereen komt volgens Slump en de geïnterviewde moeders bij dezelfde man uit: de ‘onderwijsinspecteur bijzondere opdrachten’ van de Inspectie van het Onderwijs. Deze stelt de ‘Miep Ziek’-contracten sinds een jaar of tien op, schat Slump. Er zouden maar 20 kinderen in totaal in Nederland zo’n overeenkomst hebben. De inspectie heeft het over jaarlijks niet meer dan 10 kinderen met een speciale regeling. „Deze groep is klein vanwege de zeer uitzonderlijke situatie waarin de individuele kinderen zich bevinden”, zegt de inspectie.

Wie bij de onderwijsinspecteur bijzondere opdrachten uitkomt, krijgt niet per definitie een contract. Wie er wel voor in aanmerking komt en wie niet, lijkt compleet willekeurig. De ene moeder kreeg te horen dat de constructie voor onderwijs thuis niet bestond, de andere moeder kreeg gewoon „uit het niets” een aanbod waar ze uiteindelijk geen gebruik van hoefde te maken.

Dat ging zo: ze mailde het ministerie meerdere malen over haar hoogbegaafde kind dat dreigde thuis te moeten blijven door een conflict met school. Het bleef lang stil tot ze op een dag werd benaderd door de inspecteur bijzondere opdrachten. Hij liet haar weten dat er honderden mails in de mailbak stonden en dat hij er „af en toe eentje uitplukte”. „Die dag waren wij de gelukkigen.”

Of deze bewering klopt, daarop gaat de inspectie niet in. De inspectie erkent wel dat er „geen vooraf gestelde regels” zijn om te bepalen wie er in aanmerking komt voor een speciale regeling. Het ministerie van Onderwijs bevestigt dit. „Het gaat hier niet om een specifieke regeling met criteria maar om maatwerkoplossingen voor uitzonderlijke gevallen.”

Maar mag dit zomaar? Het ministerie en de inspectie zeggen dat er geen wettelijke regeling is voor de speciale contracten. De inspectie zegt wel te beoordelen „of het past binnen de wet- en regelgeving”. En het ministerie zegt dat het traject „niet in strijd mag zijn met de wet- en regelgeving”.

Maar de Kinderombudsman schrijft in zijn rapport dat onderwijs thuis in strijd is met de wet. En advocaat Katinka Slump zegt: „De overeenkomst is niet binnen de wettelijke kaders. De overeenkomst is onethisch en dus in strijd met de wet. Daarom is er de geheimhoudingsplicht voor ouders.”

De geïnterviewde ouders zeggen dat zij van de inspectie niet mogen praten over het contract. De inspectie ontkent dit. „Ouders wordt dringend gevraagd om zorgvuldig met de informatie om te gaan omdat het om maatwerk gaat en gemaakte afspraken geen blauwdruk zijn voor andere situaties.” Maar volgens Slump is er wél een geheimhoudingsplicht. „Zo ziet niemand dat de inspectie op illegale wijze werkt aan nog een beetje onderwijs voor wat trieste gevallen. Bovendien wordt de groep op deze manier zo klein mogelijk houden. Zo blijft het onder de radar. Want straks staan er rijen van ouders die dit willen.”

Slump overhandigt deze krant een modelcontract, gemaakt door de onderwijsinspecteur en de krant mag een echt contract inzien. Slump heeft de afgelopen jaren vijf contracten voorbij zien komen. Er staat vrijwel altijd in dat de school de overeenkomst ieder jaar opnieuw bekijkt; als de leerling geen vorderingen maakt kan het contract ontbonden worden. Dit om, als de resultaten van ‘Miep’ niet goed zijn, de ouders de school niet aansprakelijk kunnen stellen en geen claim kunnen indienen.

De inspectie zegt dat deze passage is opgenomen „omdat de school vanwege onderwijs thuis geen volle verantwoordelijkheid kan dragen voor onderwijsresultaten”. Slump noemt het wurgcontracten. „Ouders hebben niets te zeggen en scholen kunnen zo onder de gemaakte afspraken uitkomen.”

Onderwijsadvocaat Slump hoopt dat er iets gaat veranderen, zeker nu de Kinderombudsman in zijn rapport ook pleit voor thuisonderwijs voor kinderen met extra zorg. „Het is onrechtvaardig dat er maar een paar kinderen per jaar geholpen worden terwijl er duizenden kinderen thuis zitten die ook baat zouden hebben bij onderwijs thuis.” De contracten zijn haar al jaren een doorn in het oog. „Je hebt de eed afgelegd en ondertussen hou je je bezig met dit soort schimmige trajecten, waarbij ouders verplichtingen krijgen opgelegd die niet door de beugel kunnen.”

De moeder van het chronisch zieke kind, die de details van haar verhaal niet in de krant wil hebben omdat ze bang is dat haar contract in de prullenbak verdwijnt, schrijft: „Ik hoop dat ondanks dat ons gehele stuk niet wordt geplaatst, het datgene teweeg brengt wat het te weeg moet brengen. En dat er een oplossing komt voor alle thuiszitters. Zodat we weer kunnen leven in plaats van overleven in angst.”