Nieuwe fase voor de Arabische Lente

De protesten in Egypte en Turkije hebben wel degelijk iets gemeen, betoogt . Beide zijn opstanden tegen de nieuwe religieuze machthebbers.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron.
Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

De papieren flyers gaan van hand tot hand in Kairo. „Teken de petitie tegen de regering van President Mohammed Morsi en de Moslimbroederschap”, galmt het door de straten. Men tekent in metro’s en microbusjes, in taxi’s en op straat, op de verjaardag van mijn nichtje in een arme volkswijk en in up scale cafés op het eiland Zamalak.

Het burgerinitiatief heeft succes. Op 2 juni hebben al 7,5 miljoen Egyptenaren hun handtekening gezet tegen wat zij zien als de verstikkende overheersing van de Moslimbroederschap en het ondemocratische pact tussen leger, Moslimbroederschap en salafisten. De actie loopt tot door 30 juni of de ‘Dag van Woede’, zoals hij wordt aangekondigd. Op deze dag, zo gonst het al weken in Kairo, zal het Egyptische volk haar krachten bundelen en massaal optrekken naar Tahidiyya, het presidentieel paleis, om haar ongenoegen te uiten.

Terwijl de president en zijn regering slechts bezig zijn met het uitstellen van verkiezingen en het ondermijnen van het rechterlijke gezag, groeien de economische malaise en de wetteloosheid op straat, neemt de brandstofschaarste toe, valt de stroom nu om de twee uur uit, zitten steeds meer volkswijken voor kortere of langere tijd zonder (drink)water en stijgt de werkloosheid met de dag. Eenzelfde situatie bestaat in Tunesië waar de islamitische partijen proberen hun stempel op dit eens zo seculiere land te drukken en de economie steeds sneller afbrokkelt. Daarom zullen ook zij op 30 juni de straat opgaan om te protesteren tegen de machtslust en arrogantie van hun eigen moslimbroeders, en het steeds duidelijkere stempel dat de politieke islam op de publieke ruimte drukt.

Islamitische broederpartijen

Op het moment dat de televisieschermen de beelden van woedende demonstranten op het Taksimplein tonen gaan de vuisten in de lucht.

„De Turken demonstreren tegen hun eigen Moslimbroederschap!” roept men in armoedige koffiehuizen en chique koffiebars. Veel Egyptenaren identificeren zich met de huidige situatie in Turkije. Het land wordt naast Saoedi-Arabië, Qatar en de Verenigde Staten verantwoordelijk gehouden voor de politieke overwinning van de Moslimbroederschap. Premier Erdogan en president Gül speelden een opvallende rol in het transitieproces. Direct na de val van president Hosni Mubarak waren zij de eerste regeringsleiders die Egypte bezochten en direct aan tafel schoven met het Egyptische leger en de leiders van de Moslimbroederschap. Trots verdeelden zij de taart waarin de Moslimbroederschap de civiele macht werd en het leger de rol van nieuwe beschermer kreeg over de kersverse islamitische staat. De Egyptische oppositiepartijen werden niet geraadpleegd, net zo min als de eigen oppositie in Ankara. De reizen waren het resultaat van de nauwe band tussen de twee islamitische broederpartijen: de Turkse AK-Partij en de Vrijheid en Rechtvaardigheidspartij van de Moslimbroederschap. President Morsi en Premier Erdogan kunnen het goed vinden en gaan regelmatig breed lachend met elkaar op de foto.

„De Turken zijn aan boord”, twitteren verschillende prominente Egyptische activisten euforisch. Ook in Turkije zal er 30 juni gedemonstreerd worden tegen de arrogantie en overheersing door het huidige regime, zo stellen zij. Er lijkt, kortom een nieuwe internationale protestbeweging te ontstaan tegen de snelle islamisering van de regio.

Stille strijd

Historicus Zihni Özdil schreef dinsdag op deze pagina dat de parallellen tussen Taksim en Tahrir de plank misslaan. Inderdaad, het huidige volksrumoer in Turkije is geen Anatolische variant van de zogenaamde Arabische lente; het is de volgende fase daarvan.

In Egypte, Tunesië én Turkije is de strijd een publieke uitbarsting van de voor lange tijd stille strijd tussen oude afbrokkelende seculiere machtsblokken en de nieuwe islamitische partijen, aangewakkerd door onstuimige economische groei en een demografische explosie. De seculiere machtsblokken in Egypte, Tunesië en Turkije probeerden decennialang met harde hand het volk naar een westers ideaal te duwen. Het regime van Mubarak in Egypte, de extreem-seculiere president Ben-Ali in Tunesië en de Kemalisten in Turkije onderdrukten iedere afwijkende mening of uiting van religiositeit. Ondertussen wisten islamitische bewegingen gedurende diezelfde decennia de steun van de opkomende conservatievere middenklasse te winnen. Dit laatste geldt zeker voor Turkije, waar een groot deel van de bevolking nog steeds pal achter de AK-partij staat.

De sociale mobiliteit is in de afgelopen dertig jaar zowel in Egypte en Tunesië als in Turkije snel toegenomen en heeft de samenlevingen ingrijpend veranderd. Door migratie, het aantrekken van buitenlandse investeerders en de groei van de toeristenindustrie wisten voorheen arme en vaak laagopgeleide bevolkingsgroepen snel veel geld te verdienen. Tegelijkertijd profiteerden andere bevolkingsgroepen zoals boeren, fabrieksarbeiders en overheidsemployees nauwelijks van de plotselinge economische groei. Dit resulteerde in maatschappelijke spanningen en een groeiend gevoel van relatieve ongelijkheid.

En dan is er nog de demografische explosie: de enorme jeugdbulk in beide landen. die in Egypte en Tunesië oploopt tot tweederde van de bevolking. Ook zij zijn gepolariseerd. Zo zijn ze óf veel minder conservatief en minder religieus dan hun (voor)ouders, of juist veel fanatieker dan hun ouders ooit geweest zijn.

Verstikkende religie

Het verzet in Egypte tegen de Moslimbroeders, in Tunesië tegen Ennahda-partij en in een deel van Turkije tegen de AK-partij, berust op de frustratie over de toenemende verstikkende rol van religie in de samenleving en over de politieke repressie door een regime dat weigert naar de wil van een (groot) deel van het volk te luisteren. De situatie in Istanbul en daarbuiten was al lange tijd onrustig door de door premier Erdogan geïnitieerde bouw van een aantal groteske moskeeën in publieke ruimtes, de sociale agressie tegen een jong koppel dat zoenend in de metro werd aangetroffen en de afkondiging van een algemeen verbod op het schenken van alcohol na tien uur ’s avonds of in cafés en restaurants nabij scholen en moskeeën. In Tunesië en Egypte ondertussen proberen de islamitische politieke partijen eenzelfde soort regelgeving door te voeren en is het voor jonge koppels gevaarlijk om in het geniep een kusje te stelen of hand in hand over straat te gaan.

Dit is geen Turkse of Arabische lente, maar een uitbarsting van de stille maatschappelijke loopgravenoorlog die in deze regio al decennialang woedt.