Voor Teeven telt eerst het geld, en dan pas de boef

Fred Teeven moet de Kamer een grote bezuiniging op het gevangeniswezen verkopen. Dat vergt morgen veel flexibiliteit van de staatssecretaris.

Het is bijna elke week raak voor staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie (VVD).

Eerst was er het heftige debat over de Russische asielzoeker Aleksandr Dolmatov, die zelfmoord pleegde in zijn cel. De overheid maakte fout op fout. Teeven zegde verbeteringen in het asielbeleid toe.

Kort daarop eisten de honger- en dorststakers landelijk aandacht op voor de in hun ogen inhumane vreemdelingenbewaring.

En deze week roeren de burgemeesters en gevangenisdirecteuren zich, in de aanloop naar het Kamerdebat over het gevangeniswezen morgen. Zij twijfelen aan de financiële haalbaarheid van Teevens voorstellen. Onafhankelijke adviesraden waarschuwden hem dat zijn voorstellen inhouden dat criminelen sneller in herhaling zullen vallen.

Kortom: aanhoudende kritiek uit alle hoeken van de samenleving. En dat terwijl de staatssecretaris politiek verzwakt is sinds zes partijen een motie van wantrouwen tegen hem steunden in het Dolmatov-debat.

Dat is één manier om Teevens positie samen te vatten.

Maar wie de staatssecretaris een beetje kent, ziet juist dat hij van zulke weerstand alleen maar harder gaat werken. „Hoe meer kritiek, hoe liever het hem is. Dat versterkt zijn profiel van rechtse ijzervreter alleen maar”, zegt een Tweede Kamerlid dat veel met Teeven te maken heeft. „In zijn hart houdt Fred gewoon van een beetje reuring”, zegt ook iemand die Teeven nog kent uit diens tijd als officier van justitie in Amsterdam.

De motie van wantrouwen uit het Dolmatov-debat heeft er wel even bij Teeven ingehakt, merkten de Kamerleden van de partijen die het vertrouwen in hem opzegden. Nine Kooiman (SP) zag bijvoorbeeld hoe de staatssecretaris het eerste debat na Dolmatov nét even geagiteerder reageerde dan normaal. „Inmiddels is dat weer bijgetrokken, maar ik merkte dat het hem moeite kostte om die motie te vergeten.” Typisch Fred, zegt iemand van het ministerie van Veiligheid en Justitie daarover: hij laat zich persoonlijk raken.

Morgen debatteert de Tweede Kamer over 340 miljoen aan bezuinigingen op het gevangeniswezen. Dat is het eerste debat over de concrete uitwerking van één van de grote kabinetsbezuinigingen. Gevoelige materie voor een rechtse crimefighter als Fred Teeven.

Gevangenissen sluiten gaat in tegen het lik-op-stukbeleid dat hij voorstaat. De verkiezingsleus van de VVD in september: straf voor iedereen die straf verdient. Maar Teeven erkent nu in een brief aan de Kamer dat realisatie van de kabinetsdoelen over criminaliteit, bijvoorbeeld minder recidive, „niet eenvoudiger” zal worden door de bezuinigingen.

Geloofwaardigheidsprobleem twee: Teeven wil een groot deel, 92 miljoen euro, van de bezuinigingen via elektronische detentie regelen. Als Kamerlid ageerde hij tegen het idee om veroordeelden „met een biertje op de bank” hun straf te laten uitzitten. Morgen zal hij dus concreet moeten maken welke strenge voorwaarden hij aan zulke elektronische detentie verbindt: gedetineerden zullen aan het werk moeten.

De bijkomende kosten van die elektronische detentie zijn ook nog niet bekend. Hoeveel geld gemeenten en UWV aan toezicht en extra uitkeringen kwijt zijn, weet Teeven niet. Vanmorgen schreef het Algemeen Dagblad dat zelfs ambtenaren van zijn eigen ministerie denken dat Teeven de opbrengst van elektronische detentie te hoog inschat én te optimistisch is over invoering per 1 januari.

Ook de rechtspraak maakte bezwaar tegen het wetsvoorstel over elektronisch toezicht. Gevangenisdirecteuren laten bepalen welke gedetineerde wel of niet onder elektronisch toezicht valt, tast de onafhankelijkheid van de rechter aan. Die hoort over het type straf te gaan. Maar als Teeven de rechters laat beslissen, heeft hij geen invloed op hoeveel gedetineerden hun straf ‘buiten’ krijgen. Terwijl in zijn plannen tweeduizend veroordeelden onder elektronisch toezicht moeten komen om 92 miljoen euro op cellen te kunnen besparen.

Kern van de kritiek van de oppositie morgen: Teeven is met deze bezuinigingen geen crimefighter, maar boekhouder.

Daarin ligt tegelijk zijn verdediging. Gisteren zei de staatssecretaris al dat hij openstaat voor alternatieven, als die maar genoeg geld opleveren. Teeven heeft zich niet persoonlijk gecommitteerd aan de elektronische detentie. Hij kan dus vrij eenvoudig beloven andere manieren van bezuinigen nog eens door te rekenen. Bijvoorbeeld: gedetineerden zelf laten meewerken aan het onderhoud van gevangenissen.

Ander punt waarop Teeven morgen waarschijnlijk zal bewegen, is het sobere regime in gevangenissen. Hij wil het avond- en weekendprogramma voor gedetineerden afschaffen, maar daardoor komen ze wel erg lang achter de deur te zitten, vinden de oppositie en ook coalitiegenoot PvdA. De versobering levert ook ‘maar’ 10 miljoen euro op.

Is de staatssecretaris dan politiek verzwakt? In de praktijk valt dat mee. Voor het grootste deel van de bezuinigingen heeft Teeven gewoon steun van coalitiegenoot PvdA. Welke gevangenissen en tbs-klinieken dicht moeten, heeft hij met de partij kortgesloten. Dat is bedrijfsvoering, geen wetgeving – al zou de oppositie in het uiterste geval de begroting van Justitie kunnen tegenhouden in de senaat.

Binnen de coalitie heeft Teeven het vertrouwen van de PvdA-fractie aardig herwonnen, in het debat over de strafbaarstelling van illegaliteit. Teeven zegde toe dat illegaliteit nooit als misdrijf gezien zal worden. En de handige manier waarop hij toegeeft op voor hem pijnlijke punten, oogst zelfs bij oppositieleden bewondering: „Hij weet toezeggingen zó te verpakken dat het niets lijkt, maar toch best wat betekent.”