Rapport Aedes: systeem zelfstandige woningcorporaties mislukt

Foto ANP / Koen Suyk

Het huidige systeem van zelfstandige woningcorporaties is mislukt. De sociale huisvestingssector heeft gefaald in zelfregulering en zelfdisciplinering vanaf de jaren negentig. Dat blijkt uit het nog vertrouwelijke onderzoeksrapport De Balans Verstoord van corporatievereniging Aedes, dat in het bezit is van NRC Handelsblad.

In het rapport staat dat woningcorporaties hun politieke krediet hebben verspeeld door schandalen en een passieve houding in het debat over normen.

De harde conclusies zijn opmerkelijk, omdat het rapport is gemaakt door de sector zelf voor de toekomstige Parlementaire Enquête Woningcorporaties. Auteur Rudy de Jong, oud-bestuurder van corporatie Wonen Limburg, werd bijgestaan door drie wetenschappers om de onafhankelijkheid te garanderen. Aedes heeft vorige maand extra ledenbijeenkomsten georganiseerd om te discussiëren over het rapport.

Kabinet legt sector weer aan banden

Woningcorporaties werden medio jaren negentig verzelfstandigd tot woonbedrijven zonder overheidssubsidie. Corporaties moesten vrije ‘maatschappelijke ondernemers’ worden. Maar het huidige kabinet legt de sector weer aan banden, na incidenten zoals de miljardenspeculatie van Vestia. Minister Blok van Wonen (VVD) wil dat corporaties hun commerciële vastgoed verkopen of afsplitsen, zo lekte deze week uit.

De verzelfstandiging van corporaties ging in de jaren negentig fout door een gebrek aan controle en door de vastgoedbubbel, concludeert het rapport. Corporaties namen grote risico’s met dure projecten, omdat ze de vastgoedmarkt domineerden en onderling borg stonden voor elkaar. Het kon, omdat ze zelf geen controlerende eigenaren hebben en huurders weinig inspraak hebben. De “tucht van de markt” werkte niet.

Vrijwel geen bevoegdheden om op te treden

De financiële toezichthouder op de sector, het Centraal Fonds Volkshuisvesting, kreeg bij de oprichting “vrijwel geen bevoegdheden om op te treden”. En het Waarborgfonds Sociale Woningbouw, dat borg staat voor circa 87 miljard euro aan leningen van corporaties, onttrekt zich als private stichting aan overheidstoezicht. Dat is “merkwaardig” voor een “kerninstituut”, zegt het rapport.

Collectief moreel kompas ontbrak

“Grote ego’s” van bestuurders, “hoge salarissen” en “soms fraude en zelfverrijking” voedden het beeld van een rijke sector, die zich weinig aantrok van de buitenwereld. Binnen de sector klonk ook wel kritiek, maar het ontbrak aan discussie over een “collectief moreel kompas”. Zo is het huidige systeem van zelfregulering “ernstig uit balans” geraakt.

Los van de schandalen, bestaat het merendeel van de bijna 400 corporaties in Nederland wel uit “gewone, degelijke sociale verhuurders”, concludeert de auteur ten slotte.

Update 13.43 uur: Aedes heeft het rapport inmiddels gepubliceerd. In een schriftelijke reactie aan NRC zegt Aedes-voorzitter Marc Calon:

“We accepteren de kritische conclusies uit het rapport, zo hebben we op ons ledencongres in april besproken. Je moet ook kijken naar de maatschappelijke ontwikkelingen en het overheidsbeleid blonk niet uit in duidelijkheid en consistentie. Maar we willen niet om onze eigen rol en verantwoordelijkheid heen. De meeste corporaties hielden zich gewoon bezig met het goed huisvesten van mensen. Maar als sector zijn we onze wortels een beetje kwijtgeraakt. We waren het er unaniem over eens dat we zelf gaan werken aan de verbinding met huurders en de samenleving.”