Wie het minst slaapt, vecht het best. Legers overwegen nieuwe drugs

Terwijl het publiek zich zorgen maakt over drones, onderzoeken legers al eeuwen hoe ze soldaten van vlees en bloed ‘bovenmenselijk’ kunnen laten presteren. Met drugs, inderdaad. De hoop is nu gevestigd op modafinil, een middel dat mensen liefst negentig uur wakker zou kunnen houden.

In gevechtssituaties is optimale concentratie van levensbelang. Beeld Top Gun (1986)

Terwijl het publiek zich zorgen maakt over drones, onderzoeken legers al eeuwen hoe ze soldaten van vlees en bloed ‘bovenmenselijk’ kunnen laten presteren. Met drugs, inderdaad. De hoop is nu gevestigd op modafinil, een middel dat mensen liefst negentig uur wakker zou kunnen houden.

William Saletan, wetenschapsredacteur bij Slate.com, bladerde eens door openbare onderzoeken naar dat middel. Wat blijkt: de Verenigde Staten zitten er bovenop, gevolgd door militaire onderzoekscentra uit Canada, China, Zuid-Korea, Taiwan, Singapore, India, Frankrijk én Nederland. Defensie anti drugs? Schijn bedriegt.

In de onderzoeken wordt reeds verslag gedaan van experimenten met helikopterpiloten (Black Hawk), straaljagerpiloten (F-117 Nighthawk Stealth Strike), paratroopers en reservisten. “In bijna elke proef versterkte modafinil het vermogen om te kunnen functioneren zonder slaap”, aldus Saletan. “Sterker, we gebruiken het al in het veld. De Amerikanen dienden het hun luchtmachtpersoneel toe tijdens de Irak-invasie. En in 2004 kocht het Britse ministerie van Defensie 24.000 tabletten. Frankrijk levert het spul met enige regelmaat aan straaljagerpiloten.”

Saletan relativeert dat er eigenlijk niets nieuws onder de zon is. Het Amerikaanse leger stond sinds 1960 officieel het gebruik van amfetamine toe. Een drug die al in de Tweede Wereldoorlog gebruikt werd door beide kanten. De Pruisen vochten al op cocaïne, weet hij. En nu wordt het in Amerikaanse overheidsrapporten officieel gerechtvaardigd: oorlog is een “abnormale situatie”, benadrukt één zo’n document. “Extreme omstandigheden” waarin “optimale prestaties” verlangd worden, iets dat met drugs mogelijk is. Het menselijke van acht uur slaap wordt als tekort gezien in gevechtssituaties. Jonathan Morenco schreef er in 2006 het boek Mind Wars (Dana Press) over.

Wapenwedloop in ‘wakker blijven’

Zodra een leger massaal aan de modafinil gaat is er volgens Saletan geen weg terug. “Nu meerdere landen er militair georiënteerd onderzoek naar doen, kunnen we spreken van een wapenwedloop in ‘wakker blijven’.” De logica ziet hij direct terug in een rapport van de Amerikaanse Luchtmacht. Daarin staat dat het uitputten van de vijand een effectieve methode is. En om die strijd te winnen is het zaak zelf wakker te blijven. Saletan: “Op het slagveld van de toekomst is er geen slaap, maar dood.”

Modafinil lijkt een wondermiddel, maar in wezen stelt het de slaap enkel uit. Het zorgt ervoor dat mensen normaal blijven presteren op momenten dat ze normaal moe zouden zijn. Bijwerkingen zijn er ook. Het Farmacotherapeutisch Kompas noemt onder meer verminderde eetlust, angst, agressie en depressie.

Qua werking wordt modafinil vergeleken met methylfenidaat, ook wel bekend onder de merknamen Ritalin en Concerta. Dat wordt niet alleen gebruikt als ADHD-medicijn, maar is ook populair onder studenten die zich beter willen concentreren. Op den duur werkt het averechts en gaat het studeren onder normale omstandigheden juist steeds slechter. Modafinil is intussen ook al ontdekt door studenten.

Modafinil belooft een opmars onder niet-zieke burgers. Althans, daar is de journalist Robert Kolker van overtuigd. In New York Magazine vergeleek hij modafinil met de fictieve superpil uit de Amerikaanse film Limitless, waarmee je niet de gewoonlijke 20 procent van je cognitieve vermogens gebruikt, zoals de makers veronderstellen, maar 100 procent. Feitelijk teer je met dat soort drugs enkel in op reserves, maar dat neemt niet weg dat mensen een ‘king of the world’-gevoel kunnen ervaren.

Over de verslavingseffecten van modafinil is helaas nog maar weinig bekend. Het is echter te hopen dat militaire onderzoekscentra juist daar extra scherp op gaan letten. Dat het in het leger gecontroleerd toegediend wordt hoeft niet te betekenen dat burgers er zelf net zo verstandig mee om zullen gaan. De geschiedenis leert het tegendeel met Crystal meth, een cocaïneachtige stof waarvan de chemische naam methamfetamine is. Het was in de Tweede Wereldoorlog populair bij Duitse en Japanse soldaten.

Japan schreef het na de oorlog ook voor aan fabrieksarbeiders, zodat ze meer productie konden draaien. Sinds de jaren negentig blijkt het één van de meest schadelijke harddrugs ooit. Vele malen verslavender en verwoestender dan cocaïne. Mensen raken niet alleen razendsnel aan lager wal, maar lopen ook hevige gezondheidsschade en gezichtsvervormingen op. Modafinil zal ongetwijfeld minder schadelijk zijn, maar dat neemt niet weg dat overheden die in drugs investeren zich op glad ijs begeven. Als soldaten zich er ‘super’ door gaan voelen zullen burgers snel volgen. Daar is geen onderzoek voor nodig, enkel een kijkje in verslavingsklinieken.

Volg de auteur op Twitter