Politieke elite siddert voor politiedienst

De Russische FBI is de schrik van elke politicus die kritisch is over Poetin. Bij het Onderzoekscomité werken 21.000 agenten die zelfs ministers breken.

Dmitri Medvedev, toen nog president van Rusland, woont een presentatie bij van de Nationale Recherche begin 2012. Nu is hij premier en is zijn positie sterk verzwakt. Foto EPA

Moskou. - Ruslands grootste nieuwsmaker is een zestien verdiepingen tellend gebouw van donker glas en wit beton net buiten het centrum van Moskou. Adres: Technische steeg 2, om de hoek van de Radiostraat. Hier zetelt het Sledstvenny Komitet (Onderzoekscomité): de nationale recherche van Rusland. Elke dag duikt het SK op in televisiejournaals, kranten of nieuwsblogs. Het comité (een orgaan met ruim 21.000 medewerkers) zit namelijk achter veel strafzaken tegen anti-regeringsactivisten.

De macht van het SK is dus groot, vergelijkbaar met die van de FBI in Amerika ten tijde van zijn langjarige chef J. Edgar Hoover.

Naast het elektronische toegangshek aan de Technische steeg houdt demonstrant Valeri Koezmenkov een oprolbaar pamflet in de lucht. „Hier liegen ze.” Op 6 mei 2012 deed hij mee aan het grote straatprotest tegen de herverkiezing van Poetin. In de maanden erna werden twee dozijn demonstranten door het comité aangeklaagd. Nu, een jaar later, zit circa de helft nog in voorarrest. Twee mensen zijn intussen veroordeeld tot 4½ en 2½ jaar. „Gefabriceerde zaak”, vindt Koezmenkov. Een SK’er (dertiger, in pak) verlaat het pand. „Een burger uit zijn maatschappelijke mening. Prima. Maar wij liegen niet”, zegt hij en loopt door.

In zijn huidige vorm bestaat het SK twee jaar. Daarvoor was het een afdeling van de politie of (tot 2007) onderdeel van het Openbaar Ministerie. Het idee over een recherche die los staat van alle andere staatsorganen gaat terug tot tsaar Peter de Grote (1672-1725). Ook het SK is nu een zelfstandige entiteit. Directeur Aleksandr Bastrykin hoeft alleen verantwoording af te leggen aan Poetin.

Bastrykin werd bekend in juni 2012, toen de redactiechef van antiregeringskrant Novaja Gazeta vertelde dat hij, nadat hij door een auto naar de bossen was vervoerd, door Bastrykin met de dood was bedreigd. De directeur bood zijn excuses aan voor zijn „emotionele uitbarsting”.

Dat Bastrykin zich nog steeds niet altijd bewust is van de uitwerking van zijn woorden, bleek onlangs toen een journalist vroeg over de invloed van het SK. Bastrykin: „Dat is niet ons doel. Ik heb nooit gezegd: geef ons alles. Dit jaar willen we de wet perfectioneren. Zo is er bijvoorbeeld een hele goede wet aangenomen, over de terugkeer van snelrecht. Stel: iemand heeft een stuk worst gestolen. Waarom zou je een onderzoek openen? De wijkagent maakt proces-verbaal op. Er zijn twee getuigen. Zoals in Engeland. Binnen drie dagen is alles afgelopen”. Bastrykin leek er niet bij stil te staan dat hem en het SK juist eigenrichting wordt verweten, onder meer in de zaak tegen de betogers van 6 mei vorig jaar.

De felste criticus van Aleksandr Bastrykin is jurist en blogger Aleksej Navalny die nu in Kirov terechtstaat in een strafzaak die het SK tegen hem heeft geopend wegens oplichting. Justitie in Kirov seponeerde de zaak eerder wegens gebrek aan bewijs. Bastrykin reageerde toen geëmotioneerd: „U had een strafzaak lopen tegen dit mens, en heeft die stiekem stopgezet. Voor zulke zaken bestaat geen genade. Als er reden is de zaak stop te zetten, geef die dan. Als je slap bent, bang bent, zeg het, dan helpen we. Maar niet stiekempjes.”

Het SK opende daarna de ene na de andere strafzaak tegen Navalny en ook zijn jongere broer. Deze maand viel het SK het kantoor van Navalny’s advocaten in Kirov binnen op zoek naar ‘extremistisch materiaal’. Een massa pamfletten werd in beslag genomen. Navalny’s vader, directeur van een rietvlechtfabriek, kreeg een oproep naar Kirov te komen: per e-mail. Toen de verdediging van Navalny een dagvaarding eiste, zou het SK gedreigd hebben de vader naar de provinciestad ‘te komen brengen’.

Zo groeit de verdenking dat het SK geen onpartijdige recherche is, maar een justitieel instrument om politieke vijanden weg te werken. Perswoordvoerder Vladimir Markin (bijnaam: ‘Stem van het SK’), gaf vorige maand een veelzeggend antwoord op een vraag daarover: „Als een verdachte uit alle macht de aandacht naar zich toe trekt, je kunt zelfs zeggen de macht irriteert – dit zeg ik in het algemeen – dan neemt de belangstelling voor zijn verleden toe en versnelt zich het proces om alles boven water te krijgen natuurlijk.”

Sinds kort richt het SK zich zelfs op mensen rond premier Dmitri Medvedev, politici van liberalere snit. Ilja Ponomarjov, een Doemalid van de toegelaten oppositiepartij Rechtvaardig Rusland, moest zich melden omdat hij 750 duizend dollar van een innovatiestaatsfonds zou hebben aangenomen voor een lezing en een ‘wetenschappelijke analyse’. Dit staatsfonds Skolkovo is een project van premier Medvedev en vicepremier Vladislav Soerkov. Beiden willen Rusland zo minder afhankelijk maken van ‘petrodollars’, van de export van grondstoffen.

Soerkov keerde zich deze maand tegen het onderzoek van het SK naar het fonds. „Er is geen enkel bewijs van oplichterij”, zei de vicepremier. Het antwoord van woordvoerder Markin verscheen vervolgens in de krant Izvestija: „Geen enkel gekreun over politieke motieven zal hier helpen. Er helpt slechts een ding: als u wilt dat grote projecten, innovatie en investeringen slagen, creëer dan geen voorwaarden voor het stelen ervan en hou je managers onder controle.” Toeval of niet: een dag later werd vicepremier Soerkov ontslagen. Na veertien jaar invloedrijke dienst aan het Kremlin.