Medemens te kijk in theatrale dierentuin

Ze bestonden echt: dierentuinen met mensen uit de koloniën. Brett Bailey confronteert het publiek met dat verleden in harde tableaux vivants.

Rond de hals van de halfnaakte jonge vrouw sluit een brede ketting. De zware, massieve schakels zijn geketend aan de stijl van haar bed. Jachtgeweren en trofeeën hangen aan de okergele muur van een schamele behuizing. Ze wacht, moet wachten op de Europese officier die haar zodadelijk zal misbruiken.

De Afrikaanse vrouw is een van de personages uit de installatie Exhibit B van de Zuid-Afrikaanse theatermaker Brett Bailey (1967). „Het kolonialisme is een beschamend fenomeen”, zegt Bailey die ter voorbereiding van zijn kunstwerk een bezoek brengt aan Amsterdam. Eerder toonde hij zijn dramatische taferelen in Wenen, Berlijn en in een leegstaande kerk in Brussel. „Ik ben opgegroeid in Zuid-Afrika en nog altijd botsen daar de westerse en Afrikaanse wereld”, vervolgt Bailey. „Mijn land kan elk moment exploderen.” Dan zegt hij: „Als ik eerlijk ben, zou ik nergens anders dan in Zuid-Afrika theater kunnen en willen maken. Ik ben opgegroeid met apartheid en de strijd daartegen. Zonder Afrika ben ik een verarmd kunstenaar.”

In de Brusselse kerk waar ik Exhibit B een jaar geleden bezocht, klonk ijl en sereen het gezang van mannen. Het geluid leek door de ruimte te zweven. De mannen zaten tot aan hun hoofd vast in een witte piramide. Hun lichaam was verdwenen alsof ze, levend nog, waren begraven. Deze beide tableaux vivants tonen het westerse kolonialisme en racisme in extreme, theatrale vorm. Bailey vindt voor Exhibit B. inspiratie bij het fenomeen van de menselijke dierentuin, de human zoo, een van de grootste attracties uit de tweede helft van de negentiende tot begin twintigste eeuw. Miljoenen mensen in Europa en Amerika vergaapten zich in dierentuinen en op wereldtentoonstellingen aan Afrikanen, Pygmeeën, Bosjesmannen, Indianen en Aboriginals. Het waren in westerse ogen zwarte wilden, nègres, die dit lot ten deel viel. Ze werden tentoongesteld in kooien, soms zelfs samen met apen. Alles wat niet blank, niet-Europees was, beschouwde de Europeaan als inferieur. Bailey: „Het darwinisme overheerste het denken. Men zag in Afrikanen de missing link tussen de aap en het blanke ras. Onder het mom van wetenschap beoefende de westerling gruwelijk en schokkend racisme.”

Emotioneel

Het fenomeen van de menselijke dierentuin is uitvoerig gedocumenteerd, gefotografeerd en beschreven, tot in aangrijpende details over vrouwen in Duits-Oost-Afrika, ongeveer het huidige Tanzania, die de schedels van vermoorde mannen en vrouwen van hun eigen volk moesten schoon schrapen. Deze schedels dienden het wetenschappelijk onderzoek aan de Europese universiteiten.

Met zijn serie Exhibit biedt Bailey meer dan een reconstructie. Het eerste deel, Exhibit A, maakte hij in Berlijn en was gewijd aan het Duitse kolonialisme. In het vervolg Exhibit B ligt het accent op het koloniale regime van België in Congo en op het Nederlandse kolonialisme en de slavernij.

Bailey kiest voor een theatrale enscenering. Hij transformeert met acteurs de menselijke dierentuin tot vijftien installaties, die hij plaatst in de uitgestrekte bagagehal in Loods 6 op het KNSM-eiland in Amsterdam. Tijdens een auditie legt hij aan belangstellenden uit wat hij van hen verwacht en hoe emotioneel een optreden in zo’n stilleven is. De vrouw bijvoorbeeld in de hut. Zij moet daar honderd minuten roerloos op dat bed blijven zitten, terwijl bezoekers haar gadeslaan. Bailey waarschuwt: het is emotioneel zwaar. Toch zijn er volop gegadigden voor deze rol, Surinaamse en Afrikaanse vrouwen zijn op de oproep van het festival ingegaan. „Je moet het spelen alsof je Lady Macbeth bent”, legt Bailey uit. „Jij bent de sterkste in dit theaterspel, maar omdat je alleen op dat bed zit in een vernederende situatie lijkt het of je zwak, weerloos en kwetsbaar bent. Dat is tot op zekere hoogte waar. Maar de schok ligt bij de toeschouwer.”

Rebels

Het geheime wapen van de actrice in dit stilleven zijn haar ogen: rechtstreeks of via een spiegel die aan de wand hangt, kijkt zij de bezoekers aan, net zo lang en indringend als ze wil. De reden dat zoveel gegadigden zich meldden voor een rol in Bailey’s installatie heeft te maken met de aanklacht tegen racisme. De spelers zijn afkomstig van interculturele instellingen als Podium Mozaïek en Theatergroep Rast. Bailey vraagt naar het waarom van hun auditie. Eén van hen zegt: „Ik kom uit Zuid-Afrika en ben opgegroeid in de hitte van de vrijheidsstrijd. Mijn verre voorouders komen ervandaan en hebben geleden onder het kolonialisme. Ook zij hebben ertegen gevochten en ik wil iets voor hen terugdoen.” Ze noemt zichzelf een „rebelse performer”.

Een jonge acteur die zijn eigen geëngageerde theatergezelschap wil oprichten, voegt eraan toe: „Ik wil het kolonialisme beter begrijpen. Het lijkt of het voorbij is, maar dat is niet zo. We hebben er nog dagelijks mee te maken. Denk aan het optreden van de marechaussee en vreemdelingenpolitie: zwarte mensen worden nog steeds teruggestuurd en als ongewenst beschouwd.”

Tijdens de auditie zegt Bailey niet veel, hij luistert vooral. Als hij iets zegt, is het een waarschuwing, bijvoorbeeld: „Als zwarte mensen in deze Exhibit zijn jullie net als de mensen van vroeger objecten. Vastgetekend aan kettingen, gevangen in een kooi, bijna bedolven in de aarde.” De adspirantacteurs spelen niet voor. Ze moeten in woorden hun betrokkenheid uitdrukken. Na afloop bedankt Brett Bailey hen. Hij zegt dat hij al luisterend en kijkend zijn keuze heeft gemaakt. Meer geeft hij niet prijs behalve deze ene zin, die klinkt als een regieaanwijzing: „Tijdens de performance is elke vrijheid jullie ontnomen. Besef dat goed. Jullie lijken slachtoffers, maar zo is het niet. Acteer als winnaar. Het zijn de toeschouwers die voor jullie ogen in tranen uitbarsten. Dat heb ik eerder meegemaakt. Emoties lopen hoog op. Maar je mag niet helpen.”

‘Exhibit B’, Brett Bailey. De Kompaszaal, Loods 6, Amsterdam, 16 t/m 26 juni. Inl: kompaszaal.nl