Intrekken van DigiD bij 'spookburgers'

Van meer dan 400.000 ‘spookburgers’ wil minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) de DigiD kunnen afpakken. Zo moet het moeilijker worden om te frauderen met behulp van de gemeentelijke basisadministratie (GBA). Niet alleen Bulgaren maken daar misbruik van. Er zijn meerdere manieren om de GBA-registratie naar je hand te zetten. En die manieren worden gebruikt. Vijf vragen over deze zaak.

Hoe fraudeer je met de GBA?

Er zijn drie manieren waarop je verkeerd in de GBA kunt staan. Ten eerste kun je je laten inschrijven terwijl je niet in Nederland woont. Dit is bekend geworden als de Bulgarenfraude: iemand laat zich inschrijven in de GBA en verdwijnt vervolgens naar Bulgarije. Intussen kunnen criminelen met behulp van deze valse GBA-gegevens een DigiD aanvragen om daarmee vervolgens toeslagen aan te vragen.

De tweede categorie bestaat uit mensen die juist onvindbaar willen zijn door de overheid, bijvoorbeeld omdat ze schulden hebben. Zij verhuizen zonder dat te laten registreren. Vanaf dat moment kunnen gemeentelijke belastingtoeslagen, boetes, maar ook deurwaarders, hen niet meer bereiken.

En dan is er nog een kleine groep mensen die zich ooit in Nederland hebben gevestigd om te werken, maar zich nooit hebben ingeschreven. Volgens een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken betalen deze mensen meestal wel keurig belasting.

Hoe word je onvindbaar?

Onvindbaar worden is simpel. Je hoeft er alleen voor te verhuizen, zonder die verhuizing door te geven. Of andersom: een verhuizing doorgeven zonder daadwerkelijk te verhuizen. Als ontdekt wordt dat je niet op je ingeschreven adres woont, word je geregistreerd als VOW’er: ‘vetrokken onbekend waarheen’. Dan ben je administratief onvindbaar. Een spookburger dus.

Hoeveel mensen doen dit?

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) stonden eind 2012 ongeveer 400.000 Nederlanders geregistreerd als VOW’er. Het ministerie van Binnenlandse Zaken schat dat de meeste van hen inderdaad ‘vertrokken’ zijn: geëmigreerd. Ongeveer 100.000 van deze spookburgers wonen nog wel in Nederland. Volgens de woordvoerder van Binnenlandse Zaken zijn dit niet alleen mensen die misbruik willen maken van het systeem. „Het kan ook zijn dat ze niet weten hoe het werkt of dat het ze niet interesseert.”

Het aantal spookburgers blijft stijgen. Dat heeft een simpele reden: zolang niet helder is waar iemand nu is, is diegene ‘vertrokken onbekend waarheen’. Zelfs al zou zo iemand nu 120 jaar moeten zijn, als het overlijden niet onomstotelijk vaststaat, blijft de inschrijving staan als ‘VOW’. Die status kan alleen vervallen als weer duidelijk is waar diegene woont, of als onomstotelijk vast staat dat hij of zij is overleden.

Is het een probleem?

Allereerst is er de Bulgarenfraude. Na een valse inschrijving in het GBA, kun je een DigiD ontvangen waarmee je direct toeslagen kunt aanvragen. Zelfs al woon je niet in Nederland. En als je niet meer ingeschreven staat bij een gemeente, ontwijk je de gemeentelijke belastingen. Ook het Centraal Justitieel Incassobureau gebruikt GBA-gegevens, dus boetes en deurwaarders kunnen je niet meer bereiken.

Wat doet de overheid nu?

Vanuit verschillende ministeries wordt nu gewerkt aan oplossingen. Mensen met een ‘risicoprofiel’ zouden zich niet zomaar meer moeten kunnen inschrijven in de GBA. Het is bijvoorbeeld verdacht als vier niet-familieleden bij elkaar op één adres wonen. En uitkeringen zoals de werkloosheidsuitkering zouden voortaan niet meer mogen worden uitgekeerd aan VOW’ers. En Plasterk dringt er bij gemeenten extra op aan om ‘fysieke controles’ uit te voeren bij verdachte adressen: langs de deuren gaan om te controleren of de GBA-gegevens juist zijn.