'Iedereen is zwak en gemeen'

Simon Stone maakte een rauwe bewerking van Ibsens Wilde eend. Het gaat over waarheid en of die ten koste van alles verteld moet worden. „Het is kijken naar een trein die crasht en roepen: ‘O, nee!’”

De plot is van Ibsen, maar het is mijn tekst, zegt de Australische regisseur Simon Stone. Zijn gezelschap speelt een radicale bewerking van The Wild Duck, het stuk van de Noorse toneelschrijver Henrik Ibsen uit 1884. Stone: „Ik hou van Ibsens doordachte plots. Die zijn perfect. Ik hou er niet van hoe hij de personages laat praten, want dat is vaak ingewikkeld. Ik heb een compleet nieuwe tekst geschreven. Er zijn alleen echo’s van Ibsens dialogen. En die zijn er omdat ze belangrijk waren voor het origineel.”

De eend leeft echt. Dat is de eerste verrassing als de lichten op de vloer van The Wild Duck aangaan. En wat bij het binnenkomen in de Weense theaterzaal, in het halfduister, nog spiegels leken, zijn glazen wanden. De vloer is kaal, meer decor is er niet. Achter het glas ontwikkelt zich een snoeiharde, onderhoudende en puntige bewerking, waar alle omhaal van woorden uit is gesneden. Het dolenthousiaste Weense publiek laat de acteurs vijf keer applaus halen.

Het verhaal van De wilde eend, die in Nederland weinig wordt opgevoerd, is niet heel bekend. Maar ook wie het al kent, wordt overweldigd door de flitsende enscenering van Stone en de rauwe intensiteit van de acteurs. Het plot gooit de levens van de personages twee keer overhoop. De eerste keer is dat als de gelukkig getrouwde Hjalmar van een oude vriend te horen krijgt dat zijn vrouw Gina al zwanger was toen hij met haar trouwde. Au! Zijn dochter is niet zijn kind. De echte vader is de oude vader van die vriend, die bovendien de oud-compagnon is van zijn eigen vader.

Dat hij als jonge regisseur – Stone is 28 – bij Ibsen zijn heil zoekt, is omdat hij ervan houdt hoe eigentijds de relaties bij de Noor zijn. „Ibsen schreef over gewone mensen en families. Zijn kijk op familieruzies is simpel en fris. Ik kleur het in met details uit de moderne tijd en dan krijg je een klassiek stuk én de wereld waarin wij leven.”

Onwetendheid

De vraag bij de actie van de oude vriend, Gregers genaamd, is waarom hij het openbaren van de waarheid boven alles stelt. Wat maakt de waarheid zo belangrijk? Wat drijft de man? „Mensen willen per se de waarheid vertellen omdat ze zich onzeker en zwak voelen. Ze hebben een leven waar ze zich goed bij voelen en besluiten dat iedereen zo moet leven.”

Ibsen denkt daar anders over, zegt Stone. „Ibsen ziet Gregers als een gevaarlijke kracht. Hij schreef dit stuk als reactie op jonge intellectuelen die hij irritant vond, omdat ze Nietzsche volgden en ideologie van een hogere orde achtten dan de maatschappelijke realiteit.”

Met die realiteit had Ibsen zelf te kampen. „Hij had een bastaardkind en was verwikkeld in allerlei schandalen, net als zijn vader. Wat hij wil aantonen, is dat je geen moreel oordeel kunt vellen over mensen als je niet weet hoe hun leven eruit ziet.”

Het personage Hjalmar wordt niet geschaad door zijn onwetendheid. „Als er in iemands leven niets mis is: wat is dan het probleem?”

Volgens Stone lijkt Segers op iemand die naar een bijeenkomst van de AA gaat, bekent verschrikkelijke dingen te hebben gedaan en dan denkt dat het in orde is, omdat hij erover gepraat heeft. „Ik denk dat hij een verwarde opvatting van realiteit en waarheid heeft. Leugens hebben zijn eigen jeugd verpest. Er is een punt waarop mensen gevaarlijk worden, want ze zijn psychologisch zo beschadigd dat ze geen onderscheid tussen goed en kwaad meer kunnen maken. Misschien kunnen we dat geen van allen, maar de meeste mensen zijn min of meer relaxed over het idee dat we niet perfect zijn.”

In de eerste helft van het stuk praten de acteurs heel snel, alsof je naar tv-serie The West Wing kijkt. Zo praten we altijd, zegt Stone. „Alles wat ik heb geschreven, begint op sneltreinvaart, want het belangrijkste is dat het publiek gelooft dat er niets ergs gaat gebeuren. Er zijn grappen en het is rommelig. Als mensen niet in een crisis verkeren, dan mompelen ze en praten door elkaar. Woorden zijn niet belangrijk. In het gezin waar ik opgroeide, wist je al halverwege een zin wat de ander ging zeggen, omdat je elkaar goed kent.”

In die wereld gaat plots een bom af. Er zijn geen black-outs meer tussen de scènes, het licht blijft aan en de scènes lopen in elkaar over, terwijl de personages meer de tijd nemen. „In een crisis zijn mensen helder. Woorden worden belangrijk, want de waarheid wordt belangrijk. In mijn stukken gaat het tempo gaandeweg altijd omlaag.”

Zelfmoord

De tweede keer dat het leven op zijn kop wordt gezet, is aan het einde. Stukken van Ibsen eindigen bijna altijd met de dood. Nadat de aangeslagen Hjalmar het huis heeft verlaten, pleegt zijn dochter Hedvig zelfmoord. Op de vraag wiens schuld dat is, zijn vele antwoorden mogelijk. Haar vader, Hjalmar, zegt dat hij haar niet meer kan aankijken.

Kan het pijnlijker voor een kind? Stone reageert laconiek: „Ik heb ergere dingen gezegd tegen mensen. We zijn allemaal zwak en gemeen. Dat loopt normaal niet uit op de zelfmoord van de persoon tegen wie we gemeen zijn. Als dit het ergste is wat Hjalmar doet in zijn leven, dan is hij een redelijk goed mens.”

Wat Stone betreft ligt het ook bij het meisje zelf. Een volwassene heeft een paar dagen nodig om een schok te verwerken. „Een vijftienjarige begrijpt dat nog niet. Dat is de tragedie. Als ze verstandiger was geweest, of slim voor haar leeftijd, dan was het niet gebeurd.”

Nog voor zij zelfmoord pleegt, is er al een teken van beginnende verzoening bij de ouders. „Dat is belangrijk, omdat je moet geloven dat – als er geen zelfmoord zou zijn geweest – na een week alles de goede kant op zou zijn gegaan. Als er iets is wat het stuk duidelijk maakt, is dat we beter kunnen omgaan met tragedies dan we denken. Als Hjalmar had gedacht: ‘Dit is niet het einde van de wereld, het is hard en ongelofelijk pijnlijk, maar ik ga me er doorheen slaan’ – dan was het een heel ander verhaal geweest.”

Dat Hjalmar zo gewelddadig reageert, is omdat hij zich extra vernederd voelt, want de verantwoordelijke man verwoestte eerder het leven van zijn vader. Dat voelt bijzonder onrechtvaardig en verklaart hoe overstuur hij is. „Dus ik hoop dat het publiek begrijpt waarom de personages doen wat ze doen. Het is kijken naar een trein die crasht en roepen: ‘O, nee!’ Je kijkt niet om te bepalen wie er fout is.”

Woody Allen

Zijn glazen huis bouwde hij om „een noodlotsmachine” te creëren. „Het is alsof het glas dit sociale experiment bijeenhoudt, het is een petrischaaltje.” Dat is de achteraf bedachte rationalisatie, het concept, maar het belangrijkste was de spanning tussen intimiteit en het gevoel van afstand dat het glas bewerkstelligt. „Het is alsof er een deksel op het melodrama ligt. Maar het glas maakt het toneel ook realistischer. De acteurs moeten met microfoons spelen, waardoor de emoties dichterbij komen. Het is alsof je door een raam van een huis kijkt en toch hoort wat er wordt gezegd.”

Had de bewerking en modernisering ook zonder die abrupte zelfmoord gekund? Stone: „Ik heb het overwogen, absoluut. Maar als Hedvig niet zou sterven, dan zou het een komedie zijn. In deze Ibsen zit een goede comedy, een Woody Allen.” Hij imiteert Allen met schrille stem: „We need a DNA-test!”

De zelfmoord is juist de reden dat Stone het stuk wilde doen: „Ik keur de manier af waarop Ibsen de zelfmoord gebruikt, namelijk als de consequentie van een filosofisch dispuut.”

Wat Stone wil, is de tragiek van de daad benadrukken en vervolgens overtreffen, met een slotscène van de ouders. „De echte tragedie is dat het leven doorgaat. Op een dag zullen Hedvigs ouders aan haar denken en niet huilen. Iets wat het einde van ieders leven zou moeten betekenen, is dat niet. De ultieme wreedheid is dat het leven ons geleerd heeft hoe we er weer bovenop kunnen komen.”

Dat tart de logica van de liefde. „Ik was twaalf toen mijn vader stierf. Mijn moeder verloor de liefde van haar leven, waar ze twintig jaar mee getrouwd was. En nu, zestien jaar later, is ze redelijk gelukkig. Waarschijnlijk denkt ze niet vaak meer aan hem. Dat is wreed.”

The Wild Duck naar Henrik Ibsen, door gezelschap Belvoir, Sydney. Muziekgebouw aan ’t IJ, 2 t/m 4 juni. Inl: muziekgebouw.nl