Het geweten met pensioen

Minister van het Nationale Geweten: zo noemde premier Wim Kok hem eens. Nu Jan Pronk de PvdA heeft verlaten, is dat ministerie opgeheven. „Ik ben niet voornemens activistisch te gaan ageren tegen mijn oude partij en ik zal ook niet toetreden tot een andere politieke partij”, schrijft Pronk. Hij houdt het, kortom, allemaal voor gezien.

Het Nationale Geweten is definitief met pensioen, en dat lijkt me een symbolisch moment in de recente politieke geschiedenis. Die laat zich eenvoudigweg samenvatten als: het verdwijnen van de moraal.

Eerst haakten de christenen af, die hun Bijbelse deugden verpatsten voor een dealtje met Geert Wilders. Exit Ab Klink, exit Hannie van Leeuwen. Politiek komt nu alleen nog neer op het sluiten van slimme dealtjes. ‘Maar principes mag je niet uitruilen!’ stellen de afhakers zoals Jan Pronk steeds.

Vreemd, dat je zulke bezwaren alleen bij CDA en PvdA hoort. Als de VVD haar liberale beginselen uitruilt, hoor je niets. Niet bij het wisselgeld euthanasie, koopzondagen en abortus (SGP), niet bij gedoogsteun van discrimineerders (PVV). Alleen bij de ‘zorgpremie’ loeiden de alarmsirenes. Tekenend, want hier ging het niet om een ideologisch beginsel, maar om de praktijk van de portemonnee.

Hebben sociaal-democraten dan een groter moreel besef dan liberalen? Ik geloof dat niet. Ik geloof dat het de aanhangers van de PvdA ook om hun portemonnee gaat. De winst in de laatste verkiezingen kwam niet doordat Nederlanders massaal de sociaal-democratische moraal omarmden, niet doordat ze zich ineens solidair voelden met ontwikkelingslanden en vluchtelingen, maar doordat ze nu de rekening kregen van het rechtse bezuinigingsbeleid en als de bliksem hun keuze herriepen.

De sociaal-democratie líjkt alleen gewetensvoller, omdat haar beginselen altijd vastgelijmd zitten aan concreet beleid. ‘Solidariteit’ betekent per definitie dat er een cheque van rijk naar hulpbehoevend vliegt. Bij liberale beginselen als ‘vrijheid’, ‘verantwoordelijkheid’ en ‘verdraagzaamheid’ vliegen er geen cheques. Het liberalisme is een relatief goedkope ideologie, wat ook haar mondiale succes verklaart.

Met het opdoeken van het Ministerie van het Nationaal Geweten is de morele dimensie uit de politiek verdwenen. ‘Solidariteit’ is inmiddels even relatief en abstract als het liberale beginsel ‘sociale rechtvaardigheid’.

Na kerk en staat zijn nu ook staat en moraal gescheiden. Gewetensvol zijn doe je, net als geloven, voortaan maar thuis.

Christiaan Weijts is schrijver. Op deze plek schrijft hij elke donderdag over de actualiteit.