Gemeenten kunnen hun spookburgers lastig uitbannen

De Bulgarenfraude is mogelijk omdat de administratie van gemeenten niet correct is. Minister Plasterk wil een nieuw bevolkingsregister.

Van meer dan 400.000 ‘spookburgers’ wil minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) de DigiD kunnen afpakken. Zo moet het moeilijker worden om te frauderen met behulp van de gemeentelijke basisadministratie (GBA). De Kamer sprak er gisteren uitvoerig over.

Niet alleen Bulgaren maken misbruik van de GBA. Er zijn meerdere manieren om de GBA-registratie naar je hand te zetten. En die manieren worden gebruikt.

1Hoe fraudeer je met de GBA?Er zijn drie manieren waarop je verkeerd in de GBA kunt staan. Ten eerste kun je je laten inschrijven terwijl je niet in Nederland woont. Dit is de Bulgarenfraude: iemand laat zich inschrijven en verdwijnt vervolgens naar Bulgarije. Intussen kunnen criminelen met behulp van deze valse GBA-gegevens een DigiD aanvragen om daarmee vervolgens toeslagen aan te vragen. Voor inschrijving heb je een huur- of koopcontract nodig, maar dat is te vervalsen – of direct na inschrijving op te zeggen.

De tweede categorie bestaat uit mensen die onvindbaar willen zijn, bijvoorbeeld omdat ze schulden hebben. Zij verhuizen zonder dat door te geven en zijn onbereikbaar voor belastingdienst en deurwaarder.

En dan is er nog een kleine groep die zich ooit in Nederland heeft gevestigd om te werken, maar zich nooit heeft ingeschreven. Volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken betalen deze mensen meestal wel keurig belasting. De Belastingdienst kent ze dus wel.

2Hoe word je onvindbaar?Onvindbaar worden is simpel. Je hoeft er alleen voor te verhuizen zonder dat te melden. Of andersom: een verhuizing doorgeven zonder echt te verhuizen. Als ontdekt wordt dat je niet op je ingeschreven adres woont, word je geregistreerd als vow’er: vetrokken onbekend waarheen. Dan ben je administratief onvindbaar. Een spookburger dus. Tenminste: voor de instanties die afhankelijk zijn van de GBA, zoals gemeente en Centraal Justitieel Incassobureau.

Uitkeringsinstantie UWV gebruikt naast de GBA een eigen administratie waar burgers een alternatief adres voor kunnen opgeven. Sommige spookburgers hebben aan het UWV hun juiste adres doorgegeven zodat ze een uitkering kunnen ontvangen.

3Hoeveel mensen doen dit?Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek stonden eind 2012 ongeveer 400.000 Nederlanders geregistreerd als vow’er. Binnenlandse Zaken schat dat de meeste van hen inderdaad ‘vertrokken’ zijn: geëmigreerd. Ongeveer 100.000 wonen nog wel in Nederland. Volgens het ministerie zijn dit niet alleen mensen die misbruik willen maken van het systeem. „Het kan ook zijn dat ze niet weten hoe het werkt of dat het ze niet interesseert.”

Het aantal spookburgers stijgt. Dat heeft een simpele reden: zolang niet helder is waar iemand nu is, is hij een vow’er. Zelfs al zou zo iemand inmiddels 120 jaar zijn, als het overlijden niet onomstotelijk vaststaat, blijft de registratie staan. Pas als er duidelijkheid is, vervalt de registratie.

4Is het een probleem?Allereerst is er natuurlijk de Bulgarenfraude. Hoeveel geld hiermee gemoeid is, is onbekend. De FIOD schat dat bij ruim 95 miljoen euro die nog terugbetaald zou moeten worden, fraude in het spel is.

Ook als je jezelf onvindbaar maakt voor de GBA, kun je overheden in problemen brengen. Doordat je niet meer staat ingeschreven bij een gemeente, ontwijk je gemeentelijke belastingen en eventuele verkeersboetes. Vooral spookburgers die een uitkering krijgen kosten de samenleving geld.

5Wat doet de overheid nu?Verschillende ministeries werken aan oplossingen. Binnenlandse Zaken heeft een grootschalig plan om de GBA te vervangen door de BRP: de basisregistratie personen. Dit wordt geen allesomvattend systeem voor alle overheidsdiensten. Het grootste verschil met de GBA is dat ook de gegevens van Nederlanders in het buitenland worden bijgehouden. Minister Plasterk wil niet alleen de DigiD van spookburgers intrekken, hij wil ook boetes geven aan mensen die verkeerd staan ingeschreven. En hij wil dat meer gemeenten bij verdachte adressen langsgaan om te controleren of de administratie juist is.

Ook minister Asscher (Sociale Zaken, PvdA) en staatsecretaris Weekers (Financiën, VVD) komen met wetsvoorstellen. Mensen met een ‘risicoprofiel’ zouden zich niet zomaar meer moeten kunnen inschrijven in de GBA. Het is bijvoorbeeld verdacht als vier niet-familieleden bij elkaar op één adres wonen. En uitkeringen als de WW zouden niet meer mogen worden uitgekeerd aan vow’ers.