Een zee vol verlokking en gevaar

De tentoonstelling Een Zee vol Meerminnen in Teylers Museum toont hoe de zeemeermin overal ter wereld een geliefde én gevreesde figuur is.

Zeemeerminnen bestaan. Filmpjes die in 2011 na de tsunami in Japan op YouTube verschenen moeten dat ‘bewijzen’. Schokkerige amateurvideo’s tonen de vermeende resten van dode zeemeerminnen die aangespoeld zouden zijn na de ramp.

In Teylers Museum in Haarlem is ook zo’n karkas te zien, een al wat ouder exemplaar, uit de negentiende eeuw, dat is geleend uit de collectie van het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden. Het is één van de pronkstukken op de tentoonstelling Een Zee vol Meerminnen.

„Wat ons intrigeert aan de zeemeermin, is de combinatie van verleiding en bedreiging”, zegt een van de samenstellers, Paul Faber, conservator bij het Tropenmuseum in Amsterdam. „Sinds de Oudheid zijn er verhalen over zeewezens die zeelieden in het water proberen te lokken, vaak met muziek. Denk aan de Odyssee van Homerus, waarin Odysseus een speelbal is in de handen van goden en zeemonsters. Niet alleen wordt hij door Poseidon geplaagd met stormen, maar ook proberen de Sirenen hem te verleiden met hun gezang.”

De Grieken kenden een hele reeks zeewezens: nereïden (de dochter van Nereus, ook een zeegod), tritonen (zeewezens met een mannelijk bovenlijf, een visachtig onderlijf en vaak paardenbenen aan de voorkant), oceaniden (de dochters van zeegod Oceanus) en najaden (bewoonsters van beekjes, riviertjes, bronnen en watervallen). „Deze mythologische zeewezens werden van oudsher geassocieerd met de dood”, vertelt Faber. „De Grieken geloofden dat zij de begeleiders waren van de doden, op hun tocht over het water naar de onderwereld.”

De onweerstaanbare combinatie van verleiding en gevaar zorgde ervoor dat de fascinatie voor menselijke zeewezens in de Middeleeuwen en de Renaissance voortleefde. „In encyclopedische boeken over de natuur stond de sirene of zeemeermin afgebeeld en beschreven tussen de andere dieren”, vertelt de andere maker, Bert Sliggers, conservator bij Teylers. „Dat past in de gedachtegang dat alles wat op het land leefde, ook een tegenhanger in zee had. Ook zeemensen, ook al had niemand die met eigen ogen gezien.”

Pas tijdens de Verlichting sloegen wetenschappers aan het twijfelen. Maar bij de bevolking bleek het geloof in zeemeerminnen niet zomaar uit te bannen. Circussen en kermissen hadden zogenoemde sideshows waar het publiek naar exotische en mismaakte mensen kon kijken, maar ook naar ‘zeemeerminnen’. „Dat waren vaak apenkopjes die op gedroogde vissenstaarten werden gemonteerd, aangevuld met papier-maché”, vertelt Sliggers. „Ze waren afkomstig uit Japan, waar ze al eeuwen werden bewaard in tempels en in rariteitenkabinetten van de gegoede burgerij. Japan is een land dat is omringd door water, vandaar het geloof in zeemeerminnen, zoals we na de tsunami in 2011 zagen.”

Terwijl de belangstelling van westerse wetenschappers voor de zeemeermin verdween, nam die van kunstenaars toe. „Het thema paste perfect in de Romantiek van de negentiende eeuw”, vertelt Faber. „Schilders als Waterhouse en Böcklin maakten iconische schilderijen van zeemeerminnen. Maar denk ook aan het sprookje De kleine zeemeermin van Andersen, dat later weer leidde tot vele films.”

Ook reclamemakers ontdekten de zeemeermin. Zij werd in de twintigste eeuw op posters ingezet als verkoopster van bijvoorbeeld reizen, mineraalwater of sterke drank. Daarnaast werd de zeemeermin een populaire afbeelding voor de tatoeages van zeelieden.

Is het geloof in de zeemeermin nu voorgoed uit de wereld? „Nee”, zegt Faber. „In vele niet-westerse culturen worden nog steeds zeegodinnen aanbeden, die soms benen hebben en soms een vissenstaart.” In Afrika bijvoorbeeld heet deze zeegodin Mami Wata, in Brazilië Yemanja en in Mexico la Sirena. Een deel van de tentoonstelling is gewijd aan deze religieuze verschijningsvormen. De vele beeldjes en schilderijen van vrouwen met vissenstaarten laten zien dat de zeemeermin overal ter wereld een geliefde én gevreesde figuur is.

Tentoonstelling ‘Een Zee vol Meerminnen’ in Teylers Museum, Haarlem. 25 mei t/m 15 september. Inl.: www.teylersmuseum.eu