De de man 3

Sir Edmund Hillary en sherpa Norgay Tenzing: het zijn legendarische namen. Vandaag zestig jaar geleden bedwongen zij als eersten de Mount Everest. Maar er klom nog een derde mee: fotograaf George Lowe.

In de nacht van 1 op 2 juni 1953 vloog een bericht door de wereld. Vanuit het radiostation Namche in het hooggebergte van de Himalaya ging het via de Britse ambassade in Kathmandu door naar de ambassade in Londen. Uiteindelijk belandde het bij de Britse krant The Times: „Sneeuwcondities slecht STOP Vooruitgeschoven kamp gisteren verlaten STOP Wachten op verbetering STOP Alles goed.”

Mysterieuze woorden, die feitelijk betekenden: „Top Mount Everest bereikt op 29 mei door Edmund Hillary en Norgay Tenzing.”

Vlak na hun terugkeer van de 8.848 meter hoge berg luisterden klimmer Hillary (1919-2008), sherpa Tenzing (1914(?)-1986) en fotograaf George Lowe (1924-2013) naar de radio, ze zaten nog steeds op duizenden meters hoogte. Door toeval viel het nieuws van hun conquest van de Mount Everest gelijk met de kroning van koningin Elizabeth, op 2 juni in Londen. De berichten tuimelden over elkaar heen en leverden in de pers poëtisch vuurwerk op: „The Crowning Glory Everest is Climbed”.

Kort daarna verschenen wereldwijd foto’s van de ontzagwekkende, onneembaar geachte berg en zijn twee veroveraars. Afbeeldingen van nietige klimmers in een witte wereld van ijsvallen en gletsjers, loodrechte zwarte bergwanden en vlijmscherpe rotspartijen. De man achter deze foto’s is de George Lowe, afkomstig uit Nieuw-Zeeland, net als Sir Edmund Hillary. Fotograaf Lowe nam dus ook deel aan de expeditie. Hij overleed op 20 maart van dit jaar, als laatste van het driemanschap dat deze grote hoogte bereikte. Tot vlak voor zijn dood werkte hij aan zijn boek The Conquest of Everest (De verovering van de Everest), een schitterend overzicht van zijn fotografische werk, waarbij hij ook herinneringen noteerde. Het kwam eerder deze maand uit, eveneens in vertaling.

George Lowe was een volwaardig expeditielid. Hij hakte bijvoorbeeld tot slechts driehonderd meter onder de top de treden uit die Hillary en Tenzing in alle vroegte van 29 mei konden nemen, op weg naar de top. Die werd om 11.30 uur bereikt. De klimmers bleven een kwartier boven, illary nam foto’s als bewijs. En ze daalden weer af. Het was Lowe die hen opwachtte, met warme soep.

Lowe maakte foto’s bij beruchte passages met fraaie namen als Notenkraker, Hellevuurpad en Atoombom. Maar hij legde niet alleen de momenten van triomf vast, ook de voorbereidingen, tentenkampen en rustmomenten. Hij fotografeerde de sherpa’s en hun kinderen die verbaasd naar de klimmers kijken. Weergaloos van compositie is de foto van een sherpaploeg die met behulp van een ladderbrug een zwarte ijsspleet overtrekt in de ijsval vlak boven kamp II, op 5.940 meter. Het fotograferen op duizenden meters hoogte en onder barre omstandigheden vereiste improvisatievermogen. Lowe bediende zich van materiaal dat nu ongekend eenvoudig lijkt. In 1953 bevonden zich meerdere fototoestellen op de Everest, waaronder twee Kodaks Retina II, een Kodak Retinette, een Rolleiflex en een Leica. De fotoredacteur van The Times gaf hem een middenformaatcamera mee, een Super Ikonta, omdat hij bang was dat die andere camera’s niet berekend waren op hun taak. Maar zijn angst was ongegrond. Juist de Kodak Retina II was veel geschikter dan de grotere Ikonta die moeilijk hanteerbaar bleek. ’’s Nachts, bij 40 graden vorst, nam Lowe de camera mee in zijn slaapzak. Bovenop de berg, in harde wind en snijdende kou, stopte hij hem weg in zijn donsjack. Lowe hield het simpel: hij schoot vrijwel alles met dezelfde sluitersnelheid (1/110 seconde), hetzelfde diafragma (f/8) en een normaal uv-filter.

Maar hij deed meer dan fotograferen, hij hield nauwgezet een dagboek bij. Op de bewuste vrijdag noteert hij: „Op de ochtend van 29 mei was het winderig op de col; zoals altijd. De zon raakte om ongeveer 5.00 uur de nok van de tent. Ze kroop langs de wanden naar beneden, waardoor de bevroren condens van onze adem naar beneden viel; zoals altijd. Om 8.00 uur zagen we Ed [Edmund Hillary] en Tenzing de laatste hellingen van de zuidtop beklimmen, traag maar gestaag. [...] Om 9.00 uur verdwenen Ed en Tenzing over de zuidtop en op een of andere manier had ik het gevoel dat ze de top zouden bereiken. Ik maakte soep en limonade warm en deed die in twee thermoskannen die we hadden.”

En dan staat er, achteloos: „Om 13.00 uur verschenen ze weer op de zuidtop en daalden langs de losse sneeuwhelling af.” Lowe ging het tweetal „dolenthousiast” tegemoet, gewapend met zijn camera. Hij trof ze in de namiddag. Hillary deed zijn zuurstofmasker af, begroette hem met „een vermoeide grijns” en sprak de historisch geworden woorden: „Well, George, we knocked the bastard off!” De iconische foto van Norgay Tenzing op de top van de Everest heeft Hillary gemaakt. Tenzing zwaait met de ijsbijl waaraan hij vlaggetjes van Nepal, de Verenigde Naties, India en Groot-Brittannië had gebonden. De Britse vlag had Hillary losgeknoopt van een auto van de ambassadeur. Tenzing beheerste het fotometier niet; daarom bestaat er geen triomffoto uit 1953 van Hillary op de piek.

De foto’s zijn van een indringende schoonheid en helderheid, met een precisie en scherptediepte die versteld doen staan. Die mannen met hun ronde sneeuwbrillen en geruite houthakkershemden, vaak met blote handen ondanks de ijzige hoogte. De klimijzers onder de schoenen lijken reusachtige spijkers waarmee ze zich aan de steile bergwanden vastprikken en zich over de gletsjers voortbewegen. Lowe wenste geen artistieke foto’s te maken. De Mount Everest biedt „spektakel genoeg”, zoals hij het formuleerde. Lowe roemt de schoonheid van de Everest en beklemtoont keer op keer dat hij die eerste beklimming van de top van de Everest nooit als een verovering heeft gezien. Het woord conquest komt niet in zijn vocabulaire voor. „Pelgrimage” is hem dierbaarder. „Er is maar één echte Everest”, besluit hij, „en dat is de berg waarnaar iedereen zo lijkt te hunkeren.”

George Lowe en Huw Lewis-Jones: De verovering van de Everest. Uitg. Lido, 240 blz, € 39,90.