Column

Consumentisme faalt

Er is een nieuwe verloren generatie in wording, dat hebben we in de loop van deze crisis ontdekt. In alle eurolanden wordt het voor de jongeren tussen ongeveer de achttien en vijfentwintig steeds moeilijker werk te vinden. In Griekenland is de situatie het ernstigst: twee op de drie heeft geen werk; in Spanje is het de helft. Herman van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders van de 27 EU-lidstaten, heeft nu officieel deze noodtoestand erkend. Op een Europese top in juni wil hij voorstellen dat jongeren binnen vier maanden werk zullen hebben of een stageplaats vinden. Weer een goed idee, maar hoe stelt hij zich voor dat het zal worden verwezenlijkt?

De economie van de eurozone als geheel is het afgelopen kwartaal opnieuw gekrompen, voor de zesde achtereenvolgende keer. Hoe rekbaar is het geduld van de miljoenen die daarvan dagelijks de gevolgen dragen? In mijn vorige column heb ik geschreven over de ‘shitstorm’, de orkaan van anonieme protesten, scheldpartijen, bedreigingen die dagelijks op internet woedt.

Door de uitzichtloosheid van de crisis is overal in Europa het politieke bestel aangetast. De partijen en hun leiders hebben hun geloofwaardigheid verloren. Internet biedt de beste mogelijkheid om aan de tot haat aanzwellende onvrede uitdrukking te geven. Dat heeft tot dusver geen politieke gevolgen. Zo bevordert internet althans voorlopig ook de stagnatie.

Hoe lang kan dat nog duren? The Economist van deze week geeft een proeve van het zwarte scenario. The Sleepwalkers is de titel van het omslagverhaal, en daar zien we de Europese leiders monter naar de rand van de afgrond wandelen. Misschien staat de eurozone nog niet op instorten, maar de kalmte in Brussel is niet zozeer een teken van herstel als wel van verval. De leiders moeten zich uit hun lethargie bevrijden. Als ze dat niet doen zal de eurozone uit elkaar vallen of in de volgende periode van stagnatie terecht komen, of het het gebeurt alle twee. De oorzaak van het gebrek aan actie is niet dat het mankeert aan dringende problemen maar de onwil om te handelen. Eerst de Duitse verkiezingen; eerst moet de Franse president zich van zijn problemen bevrijden en dan zien we in Brussel verder. Maar daarvoor begint het aan tijd te ontbreken. Nu moet er handelend worden opgetreden vindt The Economist. Niet meer die excessieve bezuinigingen, maar investeringen in het midden- en kleinbedrijf, bestrijding van de jeugdwerkeloosheid, nu, adviseert het blad.

Laten we hopen dat het helpt. Ja, de Europese crisis die aan alle andere ten grondslag ligt, is de crisis van het leiderschap, maar die wordt weer veroorzaakt door de neergang van het politieke denken in het algemeen. Dat proces is al sinds het einde van de Koude Oorlog aan de gang. In het eerste decennium daarna hebben we in de veronderstelling geleefd dat we het ons konden veroorloven. Overal in het Westen leek de welvaart voor iedereen toe te nemen. Daarna kwam de aanval op de Twin Towers en daarmee de ontdekking van het moslimterrorisme waarop twee vruchteloze oorlogen zijn gevolgd. Een paar jaar later begon in Amerika de kredietcrisis die nog niet is opgelost, maar zich in plaats daarvan over het hele Westen heeft uitgebreid.

De nieuwe generaties die nu verloren dreigen te raken, zijn opgegroeid met de nooit op schrift gestelde ideologie van het consumentisme. Maar een ideologie is het wel. Ontelbare malen per dag wordt ons in de reclameboodschappen in alle media het doel van het leven herhaald. We moeten op alle manieren zoveel mogelijk genieten. Een rechtvaardige structuur van de maatschappij, vraagstukken van buitenlandse politiek bestaan in het consumentisme niet. De sleutelwoorden zijn: hier, nu, veel, leuk, lekker. Het lijkt misschien karikaturaal, maar dit is de samenvatting van deze pseudo-ideologie.

En nu wordt het de massa van deze consumentisten langzamerhand duidelijk dat voor dit aardse paradijs het faillissement dreigt. Hoe zullen de miljoenen die zich onteigend voelen reageren? Dat is geen theoretische vraag meer. We hebben al wat praktische ervaring. In de zomer van 2011 braken in een paar grote Britse steden omvangrijke rellen uit. Daarbij zijn vijf doden gevallen. Er zijn grote verwoestingen aangericht en ten slotte is het geweld door 16.000 agenten bedwongen. Er is op grote schaal geplunderd, vooral winkels met spullen van de consumptiemaatschappij: elektronische hebbedingetjes en wat er verder op de televisie aan heerlijks wordt gepropageerd. Een proeve van de consumentistische revolutie. En nu hebben we de rellen in Zweden.

Moeten we ons bij voortgezet Europees beleid op meer van dergelijke uitbarstingen voorbereiden? Of wachten tot de volgende populist met zijn loze beloften de consumentenmassa in vervoering brengt? Duurt de stagnatie in Brussel nog veel langer dan is het niet uitgesloten dat deze Europese Unie tot een bedreiging van de openbare orde wordt.

H.J.A. Hofland is journalist en columnist.