China biedt onderklasse in steden hoop

In sommige Chinese steden krijgen migranten van het platteland voor het eerst dezelfde rechten als ‘echte’ inwoners. ‘Zonder hen werkt niets.’

Dankzij arbeidsmigranten van het platteland hebben steden als Shanghai zich de afgelopen decennia kunnen ontwikkelen. Foto Reuters

Natuurlijk dacht ook kok Gu Qiao Tong (39) dat in Shanghai het goud op straat lag. Alle arbeidsmigranten denken dat in ‘het New York van China’ iedereen rijk wordt, een eigen huis en een auto heeft en dat voor de kinderen een kantoorbaan in het verschiet ligt. Maar al snel ontdekte plattelander Gu dat de Chinese droom voor hem, net als voor de miljoenen andere werkmieren in Shanghai, onbereikbaar is zonder de juiste registratie, zonder een Shanghaise hukou.

„Ik heb al het mogelijke gedaan om een keten van restaurants op te bouwen, maar omdat ik geen Shanghaise hukou heb, krijg ik geen vestigingsvergunning, geen banklening, ik kan mij en mijn familie niet verzekeren, ik kan geen huis kopen en er wil ook niemand voor mij garant staan”, vertelt Gu die met 100.000 andere arbeidsmigranten in Sanlin woont, een grauw voorportaal van Shanghai, vlak onder elkaar kruisende snelwegen.

Toch is hij een optimist. Zijn restaurant in een gehuurde bouwval met uitzicht op een vuilnisbelt heeft hij ‘Succes’ genoemd. Hij hoopt dat de nieuwe leiders in Beijing nog dit jaar een einde zullen maken aan het huishoudenregistratiesysteem (in het Mandarijn hukou) dat de Chinese bevolking in twee groepen splitst: in relatief bevoorrechte stedelingen en in plattelanders die naar de grote steden zijn verhuisd om het vuile, zware en geestdodende werk te doen.

„Het is hoog tijd voor hervormingen en gelukkig begrijpen de nieuwe leiders de urgentie daarvan. Het hukousysteem dat wij in 1955 van Stalin hebben overgenomen, heeft in de steden een bovenklasse en een onderklasse gevormd”, legt Li Zhang van de Fudan Universiteit uit.

De nieuwe premier Li Keqiang, die het verouderde bestuursstelsel wil moderniseren, wil nog dit jaar beginnen met de ontmanteling van het hukou-systeem dat door de Russen was ontwikkeld om in een planeconomie de bevolking te controleren.

„De Chinese economie en de samenleving zijn de afgelopen 20 jaar spectaculair vernieuwd, maar de structuren van het agrarische China van meer dan vijftig jaar geleden zijn ongemoeid gelaten. De enorme kloof tussen arm en rijk en de vele tegenstellingen en conflicten zijn terug te voeren op het failliete hukou-systeem”, zegt Li Zhang, die zelf al jaren tevergeefs probeert zijn plattelandshukou om te zetten in een Shanghais registratiedocument.

Het omzetten van een hukou is voor de overgrote meerderheid van de bijna 260 miljoen arbeidsmigranten die in de grote steden werken en wonen onmogelijk. Alleen de zeer getalenteerden krijgen het voor elkaar dat zij niet alleen fysiek verhuizen van het platteland naar de grote stad, maar dat ook hun sociale rechten worden overgeheveld.

Vooruitlopend op een nationaal hervormingsplan heeft de regering ingestemd met het afschaffen van het onderscheid tussen urbane en rurale hukou’s in Guangzhou en Chengdu, twee metropolen in Zuid-China. Daar hebben sinds begin deze maand gevestigde stedelingen en de miljoenen migranten van buiten in principe dezelfde aanspraken op sociale zekerheid, scholing, pensioenregelingen, sociale huisvesting, onderwijs en gezondheidszorg.

In Shanghai, Beijing en andere steden is het nog niet zover. „Het grote obstakel is geld”, zegt Li Zhang. In China wordt beleid bepaald door de autoriteiten in Beijing maar wordt uitvoering en financiering van onderwijs, zorg en sociale zekerheid overgelaten aan stadsbesturen.

De steden worden voor 37 procent gefinancierd door de nationale overheid en moeten voor de resterende 63 procent voor eigen inkomsten (belastingen, landverkopen, projectontwikkeling) zorgen. Li Zhang: „Hoe rijk Shanghai ook is, de stad kan niet aan de 9,3 miljoen arbeidsmigranten dezelfde sociale rechten toekennen zonder extra financiële hulp van het centrum.”

Economen zeggen dat de enorme kosten van de hervorming van het hukou-systeem – rond de 300 miljard euro per jaar gedurende tien jaar – uiteindelijk zullen worden gecompenseerd door nieuwe economische groei. Het idee is dat de miljoenen arbeidsmigranten zich gaan gedragen als koopkrachtige consumenten als zij over dezelfde rechten beschikken als stedelingen.

De ‘nieuwe werkers’ hoeven dan immers niet meer extra te sparen voor de scholing van hun kinderen, medische zorg en pensioenen en krijgen ruimte om hun geld uit te geven aan huizen, auto,s en andere consumptieartikelen.

Volgens FT Confidential, een nieuwsbrief van de Financial Times, leidt afschaffing van het hukou-systeem tot een verdubbeling van de binnenlandse consumptie in China in 2020. Onderzoek wijst al uit dat jonge arbeidsmigranten een steeds belangrijkere groep worden voor de makers van slimme telefoons, motorfietsen, muziek en kleding.

Als restaurant-uitbater Gu Qiao Tong gegrilde garnalen, gewokte tuinbonen en gefrituurde, met darmwand omwikkelde aardappeltjes heeft geserveerd, vertelt hij dat hij in Shanghai is gebleven voor zijn familie die ook de gang naar de wereldstad heeft gemaakt en vooral voor zijn zoon. De 12-jarige Gu junior is een sporttalent en gaat – gratis – naar een sportacademie annex middelbare school. Andere jongeren moeten terug naar het platteland als zij een middelbare school willen afmaken, hij niet, zijn talent wordt beloond met een stedelijke hukou.

Het geroemde Shanghaise schoolsysteem is namelijk niet of moeilijk toegankelijk voor de zonen en dochters van de ‘nieuwe werkers’, die door echte Shanghaiers worden beschouwd als ongewenste concurrenten in de wedren naar goede banen, beurzen en toelating tot de topuniversiteiten. Ook in de andere metropolen worden de arbeidsmigranten met dedain behandeld.

Als het aan Gu Qiao Tong had gelegen was hij al jaren geleden teruggekeerd naar zijn geboortedorp want hij heeft de pest gekregen aan de arrogante Shanghaiers. „Dat is geen optie, want mijn geboortedorp zoals ik dat heb gekend bestaat niet meer. Iedereen is weggetrokken en mijn dorp is opgegeten door de stad’’. Door de urbanisatie zijn sinds 2000 meer dan een miljoen dorpen van de kaart verdwenen en in de komende vijf jaar zullen er nog eens 100 dorpen per dag opgeheven worden.

Amper 20 kilometer van het moderne centrum vormt Sanlin een andere, naar open riolen en goedkope noedels stinkende wereld. In de eethuizen met gladde vloeren, in de telefoonwinkels, in de reparatiezaakjes, in de jeugdhostels, en in de speciale massagesalons beseft iedereen dat een terugkeer naar het platteland onmogelijk is. Bovendien is er in Shanghai werk in overvloed.

Op de stoepen bij de kantoortjes van de arbeidsbemiddelaars staan de borden met vacatures. Foxconn (de maker van Appleproducten), Häagen-Dazs en tientallen andere bedrijven van wereldfaam voor Chinese begrippen bieden voor Chinese begrippen goed betaald werk aan. Wie het avontuur zoekt – en kan lassen, metselen, timmeren of koken – kan volgende week aan de slag in Afrika of het Midden-Oosten. Geen wonder dat er iedere dag in Sanlin bussen met ‘nieuwe werkers’ arriveren.

„De arbeidsmigranten worden zeer onrechtvaardig behandeld door het hukou-systeem. Zonder hen zouden grote steden ophouden te functioneren en toch wordt het hen onmogelijk gemaakt volledig te integreren”, vertelt de perfect Engelse sprekende Guo Xiaomu, directeur van een wijkcentrum. Aan niets is te merken dat zij twintig jaar geleden als nauwelijks geletterde boerendochter in Shanghai aankwam op zoek naar een betere toekomst, naar de verwezenlijking haar Chinese droom. „Ik heb het geluk gehad dat het toen heel makkelijk was om van hukou te veranderen. Daar heb ik alles aan te danken want toen gingen de deuren naar de universiteit en betere banen pas open”.