Bedankt voor de erfenis

Een erfenis is lang niet altijd die zak geld om iets leuks mee te doen. En als dat geld er wel is, gaat het niet per se naar jou. Over ruzie en schulden rond de nalatenschap.

Foto Hollandse Hoogte

Het huis in Hoensbroek was haar ouderlijk huis. Ze erfde het drieënhalf jaar geleden na de dood van haar vader, samen met haar oudere broer en zus. Hun levens hadden zich al lang verplaatst, er kwam een te koop-bord in de tuin. Maar de huizenmarkt was ingestort en Zuid-Limburg is een krimpgebied. In dezelfde straat stonden verschillende andere huizen te koop. „Het begon een spookstraat te worden”, zegt de jongste dochter.

De tijd verstreek. Om het huis in goede staat te houden, moesten ze erin blijven investeren. Tienduizend euro per jaar waren ze kwijt aan tuinonderhoud, de werkster die om de week kwam schoonmaken, verfbeurten. Ze betaalden ieder eenderde. Toch ging het huis achteruit. „De verf aan de buitenkant begon af te bladderen. We moesten een verrotte berk laten verwijderen die op het huis van de buren dreigde te vallen.” Nu en dan was er een bezichtiging. „Dan belde ik de buren, zij zetten zonodig de verwarming aan of de ramen open. Een keer stonk het opeens heel erg en heeft de overbuurman tot in de kruipruimte toe lopen zoeken wat het kon zijn.”

‘Negatieve erfenissen’

Een erfenis is lang niet altijd een zak met geld waarvan je op vakantie kunt, zeker niet in tijden van crisis. Het aantal ‘negatieve erfenissen’ (nagelaten schulden) neemt toe, blijkt uit een enquête van het Netwerk Notarissen. Meer mensen kiezen ervoor een erfenis selectief te accepteren: „Wel de plussen, niet de minnen”, zoals Lucienne van der Geld zegt, juridisch directeur van het Netwerk Notarissen en docent notarieel recht aan de Radboud Universiteit. Dat vereist dat je de erfenis afwikkelt alsof het een faillissement is, anders word je toch aansprakelijk voor de schulden. Lang niet iedereen kiest daarvoor, ook al zijn de schulden hoog. Van der Geld: „Vooral in kleine gemeenschappen besluiten mensen vaak toch de schulden te betalen, om de goede naam van de overledene te bewaren.”

Je kunt een erfenis ook weigeren, maar dan krijg je helemaal niets. En wie dat wil, moet het tijdig beslissen. Als je alvast een tv, of zelfs maar een ring, meeneemt uit het huis van de overledene, word je geacht de erfenis te hebben geaccepteerd. Ook als die tv of ring op afbetaling blijkt te zijn gekocht. En zo kunnen er meer ‘verborgen schulden’ zijn, bijvoorbeeld aan kinderen uit een eerder huwelijk. Van der Geld noemt het voorbeeld van een echtpaar van wie de vrouw twee kinderen had. Toen ze overleed erfde haar man alles. „Maar toen hij overleed stonden de kinderen van zijn overleden vrouw, zijn stiefkinderen dus, bij zijn erfgenamen op de stoep. Ze eisten het kindsdeel op uit de erfenis van hun moeder.”

De nabestaanden uit dit voorbeeld, een broer en zus, hadden de erfenis al geaccepteerd. Volgens de wet kun je niet op die beslissing terugkomen. „Zij hebben dat aangevochten bij de rechter, om alsnog de erfenis te kunnen afwijzen”, zegt Van der Geld. „Die zaak hebben ze gewonnen, wat uitzonderlijk is. Rechters wijzen zo’n verzoek bijna altijd af omdat de wet het niet toestaat.”

Van der Geld heeft meegeschreven aan een alternatieve wetstekst die het bij onverwachte schulden mogelijk maakt naar de rechter te stappen om je keus te veranderen. Staatssecretaris Teeven (Justitie, VVD) heeft in maart zo’n wetswijziging toegezegd.

Een positieve en op het oog ongecompliceerde erfenis is ook niet altijd een zegen. Familietherapeut en publicist Else-Marie van den Eerenbeemt brengt nauwgezet de gevaren in kaart in haar laatste boek, Wie krijgt de gouden armband van moeder? Iedere familie heeft een erfenisverhaal. „Een erfenis legt een vergrootglas op de familieverhoudingen”, zegt ze. „Daar is het zondagskind, de favoriet van vader of moeder die denkt dat haar meer toekomt. En daar is de zondebok, die altijd overal de schuld van kreeg en denkt: nu is het mijn beurt.”

Zo kan wat lijkt te gaan over een bijzettafel, schilderij of waterkan ontaarden in verbeten, voor buitenstaanders onnavolgbare conflicten. Oude mensen zien dat soms aankomen en proberen de familievetes over hun graf heen te voorkomen. Ze plakken alvast naamstickers op de kostbare stukken in huis. Ze verkopen hun vakantiehuis, waaraan alle kinderen herinneringen hebben, om het niet te hoeven nalaten aan slechts één kind. Van den Eerenbeemt weet een familie die een complete boedel heeft opgeslagen onder het motto ‘We nemen geen risico; laat de volgende generatie het maar verdelen’.

Volgens Van den Eerenbeemt eindigt een kwart van de verdelingen in ruzie of een onherstelbare breuk. Daar staat tegenover dat een kwart van de families na een erfenis juist beter met elkaar omgaat: „Mensen zijn heel trots als ze het goed geklaard hebben. Een van de mooiste dingen die je kunnen overkomen is dat jou een bepaald erfstuk wordt gegund. Een zus die zegt: ‘Die broche is voor jou omdat je zo goed voor moeder hebt gezorgd’.”

Papieren schuld

Een nieuwe bedreiging van de erfenis komt van de staat. Het kabinet voerde een ‘vermogensinkomensbijtelling’ in voor mensen die zijn aangewezen op langdurige zorg, waardoor zij vaak een veel hogere eigen bijdrage moeten betalen.

De afgelopen maanden meldden zich veel vijftigers en zestigers bij notarissen die daaraan willen ontkomen. De meesten lieten in hun testament opnemen dat de erfenis aan de kinderen moet worden uitgekeerd als de overgebleven ouder in een verpleeghuis komt, blijkt uit een enquête van het Netwerk Notarissen. Anderen regelden een ‘papieren schuld’ aan hun kinderen. De 66-jarige Peter Kuijpers uit Veghel deed dat ook: „Wij hoorden van anderen dat ze dat deden. De notaris zei: het is een soort van geld over de muur gooien, naar de kinderen toe.”

Het werkt zo: Je schenkt een bedrag aan je kinderen dat je meteen weer terugleent. Dan is er een ‘schuld op papier’ in jouw vermogen. Als je afhankelijk wordt van zorg, bijvoorbeeld na opname in een verpleeghuis, wordt die schuld van je vermogen afgetrokken in de berekening van de eigen bijdrage. Zo blijft er meer geld over om aan de kinderen na te laten. „Je moet je kinderen rente betalen over het geleende geld en de schuld vastleggen bij de notaris”, zegt Lucienne van der Geld. „Dan wordt het erkend. Het is een al lang bestaande manier om erfbelasting te vermijden die een nieuwe toepassing heeft gekregen.”

Peter Kuijpers vindt het een logische voorzorgsmaatregel. „De verzorgingsstaat is de grootste slokop van de begroting, het is onontkoombaar dat je meer moet gaan betalen. Wij hebben dat even ondervangen, zodat de regering niet alles gaat opsouperen.”

Het geërfde huis in Hoensbroek is eind april toch nog verkocht. De laatste spullen zijn er uitgehaald, en thuisbezorgd op drie verschillende plekken in het land. Veel andere spullen waren de afgelopen drieënhalf jaar al verdeeld. „Het was prettig om daar ruim de tijd voor te hebben”, zegt de jongste dochter. „We hebben een aantal sessies gehad; je moet het niet te lang achter elkaar doen. Dan kom je in zo’n stemming van ‘doe alles maar weg’, of juist het omgekeerde. Dat je die oude oranje Brabantia-pannetjes uiteindelijk toch maar meeneemt.”

„Het blijft iets geks. Sommige dingen wil je heel graag hebben en als ze eenmaal bij je thuis staan, doen ze je niets meer. Andere dingen geef je makkelijk op, dat blijft knagen. Het zit me nog steeds dwars dat ik een legpuzzel van het centrum van Salzburg heb achtergelaten. Je wilt vasthouden aan wat het voor je is geweest.”