'EU loopt 1.000 mld per jaar mis door belastingontduiking'

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

De aanleiding

Onder druk van de economische crisis staat belastingontduiking vol in de schijnwerpers. Begin april kwamen bijvoorbeeld de ‘offshore-leaks’ aan het licht. Uit bestanden van kantoren die fiscale sluiproutes opzetten, lekten de namen van tienduizenden bedrijven en particulieren die hun geld in exotische oorden stallen, buiten het zicht van de eigen belastingdienst. Maar ook Nederland wordt ervan beschuldigd een belastingparadijs te zijn, voor buitenlandse bedrijven die hier alleen een brievenbus bezitten. En dan is er natuurlijk de zwarte economie die zich in ieder land in meer of mindere mate manifesteert. Allerlei producten en diensten worden geleverd zonder dat er belasting over wordt betaald.

In de media kwam de voorbije weken vaak het bedrag van 1.000 miljard euro voorbij dat de EU-landen jaarlijks aan belasting zouden mislopen. Europees president Van Rompuy had deze onvoorstelbare som geld al in april genoemd. Daarop riep hij een EU-top uit over belastingontduiking die vorige week werd gehouden. In aanloop daar naartoe dook de 1.000 miljard in telkens wisselende gedaantes weer op. Op de website van Radio1 stond dat de 1.000 miljard werd misgelopen, „omdat dat geld weglekt naar belastingparadijzen”. De meest gehoorde formulering was die in een bericht van persbureau ANP. „Jaarlijks lopen de Europese landen naar schatting 1.000 miljard euro mis door belastingontduiking en -fraude.” Daarop volgde een quote van premier Rutte: „Dat is de hele begroting voor de EU voor de komende 7 jaar.”

nrc.next-lezer Pieter van der Straaten vroeg ons het te checken. We bekijken daarom of het waar is dat de EU jaarlijks 1.000 miljard euro misloopt door belastingontduiking en -fraude. In de marge daarvan checken we ook of dat inderdaad gelijkstaat aan de Europese meerjarenbegroting voor de komende zeven jaar.

En, klopt het?

Waar komt dat bedrag van 1.000 miljard vandaan? Heeft Van Rompuy dit zelf laten onderzoeken? Nee, hij blijkt zich te baseren op een rapport dat begin dit jaar verscheen in opdracht van de socialistische fractie in het Europees Parlement, waar ook de PvdA deel van uitmaakt. De sociaal-democraten vroegen de Britse belastingonderzoeker Richard Murphy een gefundeerde schatting te maken van het bedrag dat de EU-landen mislopen door belastingontduiking en -ontwijking.

Murphy berekende dat ontduiking de gezamenlijke Europese schatkisten jaarlijks 860 miljard euro kost. Dit zou het bedrag zijn dat de landen op kunnen halen als het hele zwart-geld-circuit belasting zou afdragen. Als de klussende Pool, de schoonmakende Braziliaanse en de babyzittende studente keurig wit werden betaald, zeg maar. Het zwart betalen van deze diensten is illegaal en kan dus gelijk worden gesteld aan de „belastingontduiking en fraude” die de media vorige week noemden als reden voor de misgelopen 1.000 miljard euro.

Maar 860 miljard is nog geen 1.000 miljard. Een overige 150 miljard lopen de EU-landen volgens Murphy mis door belastingontwijking. Dit zijn de bedrijven die met behulp van belastingadviseurs op een legale wijze proberen zo min mogelijk belasting te betalen. Daartoe bijvoorbeeld in staat gesteld door de gunstige afspraken die ze met de Nederlandse Belastingdienst kunnen maken. Als EU-landen zouden stoppen met het elkaar beconcurreren op de vennootschapsbelasting voor bedrijven dan zou die 150 miljard, samen met enkele aanvullende maatregelen, volgens Murphy voor een belangrijk deel kunnen worden opgehaald.

Volgens de berekeningen van Murphy is de bewering dat de EU jaarlijks 1.000 miljard misloopt door alleen belastingontduiking en -fraude dus onwaar. Daar zou ook belastingontwijking nog bij moeten worden genoemd.

Maar in hoeverre is deze schatting van 1.000 miljard euro per jaar accuraat? Daarover is Murphy zelf, via de telefoon, helder. „Dit is een hele grove schatting. Precies bepalen hoe groot de zwarte economie is, is onmogelijk. Alleen voor ontduiking kan ik er al makkelijk 200 miljard pond (234 miljard euro) naast zitten”, aldus Murphy. Het doel van het rapport was volgens hem alleen een indicatie geven van de omvang van het probleem.

Financieel geograaf Rodrigo Fernandez van de Universiteit van Amsterdam spreekt van een „bierviltjesberekening”. Tegelijkertijd zegt hij dat goede data voor onderzoek naar belastingontduiking en -ontwijking zo beperkt beschikbaar zijn dat hij niet zou weten hoe het onderzoek van Murphy beter zou kunnen. „Dit was duidelijk bedoeld als een schot voor de boeg”, zegt Fernandez. „Als het politici als Van Rompuy goed uitkomt, worden dit soort ruwe schattingen opeens alom overgenomen.”

En dan die uitspraak van Rutte. De Europese meerjarenbegroting voor de periode 2014 - 2020 is voorlopig vastgesteld op 960 miljard euro. De bewering van Rutte dat die 1.000 miljard „de hele begroting van de EU voor de komende zeven jaar” is, klopt dus nagenoeg.

De veelgehoorde bewering dat de EU jaarlijks 1.000 miljard euro misloopt door belastingontduiking en fraude is volgens het onderzoek van Richard Murphy onwaar. Murphy komt op jaarlijks ongeveer 1.000 miljard euro uit als ook belastingontwijking wordt meegerekend. Maar het gaat hierbij om een zeer grove schatting. De omvang van de zwarte economie in Europa valt niet nauwkeurig te schatten. Murphy zegt dat zijn schatting er alleen voor de gemiste inkomsten door belastingontduiking al makkelijk ruim 200 miljard euro naast kan zitten. De bewering dat de EU jaarlijks 1.000 miljard euro misloopt door belastingontduiking en -fraude zou daarom ook best weleens wél waar kunnen zijn. We weten het simpelweg niet. Het oordeel luidt daarom: niet te checken.