'Voor Zweden zijn we kakkerlakken'

Zweden was altijd trots op zijn sociale gelijkheid. Maar aanhoudende rellen in wijken met migranten, die zich achtergesteld voelen, onderstrepen dat het land is veranderd.

Police force secure the area where firemen extinguish a nursery school in the Stockholm suburb of Kista after youths rioted in several different suburbs around Stockholm, Sweden for a fourth consecutive night on May 24, 2013. In the suburb of Husby, where the riots began on Sunday in response to the fatal police shooting of a 69-year-old machete-wielding man, 80 percent of residents are immigrants and the unrest has highlighted Sweden's failure to integrate swathes of its immigrant population, but in this small, consensus-driven country, there was little agreement on how to solve the problem. AFP PHOTO/JONATHAN NACKSTRAND AFP

Bijna alle ramen van het politiebureau in de Stockholmse wijk Älvsjö zijn gebroken. Een groep van ongeveer vijftig jongeren trok donderdagavond door de wijk. Ze lieten een spoor van vernieling achter aan alle winkels, banken en hotels die ze onderweg tegenkwamen. Het politiebureau probeerden ze in brand te steken.

Bij een winkelcentrum staat een groepje jongens met Noord-Afrikaans uiterlijk. „Wij waren erbij”, zegt een van hen, die anoniem wil blijven. Hij legt rustig uit dat Zweden niet allemaal gelijke kansen krijgen. Hij gaat steeds harder praten, tot hij bijna schreeuwt: „We worden behandeld als kakkerlakken. En dan schieten ze nu ook nog een oude man neer. Wij willen politici laten zien: genoeg is genoeg.”

Maar geven de rellen niet ook een kick, zoals sommige jongeren erkennen? Hij reageert fel: „Als je 17 jaar minderwaardig wordt behandeld, dan ben je dat wel een keer zat. We doen dit niet voor de lol. Wij zouden dezelfde kansen moeten krijgen als de blonde Zweden.”

Nog maar kort geleden liet Zweden zich van zijn beste kant zien. Tijdens het Eurovisiesongfestival, vorige week zaterdag in Malmö, namen de organisatoren hun eigen land met korte filmpjes stevig op de korrel. Ze maakten grappen over hun vrije seksuele moraal, hun transparante politiek, en – in een sketch over militairen waarbij gediscussieerd werd over wie het commando mocht nemen – over hun sociale gelijkheid.

De volgende nacht stond het land in brand. De rellen in een buitenwijk van Stockholm hebben weliswaar niet de omvang en heftigheid van die in 2005 in de Parijse banlieue of in de zomer van 2011 in Londen, maar ze zijn wel vergelijkbaar. Ook in Zweden gaan ontevreden jongeren de straat op na een incident met de politie. Ook in Zweden spelen jongeren een kat-en-muis-spel met de politie, worden auto’s in brand gestoken en winkelruiten aan diggelen geslagen.

Hoe valt dat te rijmen met het beroemde ‘Zweedse model’ van een verzorgingsstaat waarin burgers van de wieg tot het graf kunnen rekenen op de geborgenheid van de staat? Hoe zit het met de sociale gelijkheid waar de Zweden altijd zo trots op waren?

Volgens de OESO, de organisatie van geïndustrialiseerde landen, bestaat die nog wel. Zweden staat nog steeds in de top-10 van rijke landen met de kleinste inkomensverschillen. Maar uit dezelfde OESO-cijfers blijkt dat in geen van de rijke landen de inkomensverschillen sinds 1990 zo snel zijn gegroeid als in Zweden.

Volgens Eva Andersson, cultureel geograaf aan de universiteit van Stockholm, voelen de jonge relschoppers uit Husby en andere achterstandswijken hoe de samenleving is veranderd. „De jongeren in de buitenwijken zijn gefrustreerd. Ze willen een toekomstperspectief. Deze jonge mensen begrijpen heel goed wat er aan de hand is. Ze weten precies wat segregatie inhoudt.”

De sociale voorzieningen zijn onder de rechts-liberale regering van Fredrik Reinfeldt soberder geworden, zegt Andersson, terwijl er tegelijkertijd belastingvoordelen kwamen voor werkenden. Sociologe Margareta Popoola van de universiteit van Malmö bevestigt dat. Ook zij denkt dat gebrek aan integratie slechts een deel van het probleem is. Het uitkleden van de verzorgingsstaat deed de rest. „Als er twintig jaar geleden in een achterstandsgezin te weinig geld was om de kinderen naar voetbal of tennis te sturen, zorgde de samenleving daarvoor. Er werd meer georganiseerd.” De gevolgen daarvan zie je, zeggen beiden, nu in Husby, Rinkeby, Tensta en al die andere wijken waar veel rellen zijn.

Die wijken zijn gebouwd na 1965. Snel, simpel en rechttoe rechtaan. „Destijds was het ideaal dat daar mensen uit verschillende sociale lagen naast elkaar zouden wonen”, zegt Andersson, maar dat gebeurde nauwelijks. „Wie kon, verhuisde naar een betere wijk.”

Dat zie je ook in het onderwijssysteem. „Vroeger mochten ouders niet zelf een school kiezen. Je kind moest naar de dichtstbijzijnde school. In 1992 heeft de overheid dat principe losgelaten. Het zorgde direct voor segregatie. De kloof tussen rijk en arm is in het onderwijs zelfs nog groter dan in de huisvesting.”

De jongeren in Husby voelen zich het slachtoffer van die veranderingen. „Geef ons werk en een opleiding”, zegt de 30-jarige Ali, die donderdagnacht meehielp de wijk rustig te houden en die zijn achternaam niet wil noemen. Hijzelf heeft een opleiding gevolgd als IT’er, maar nooit een passende baan gevonden, veel van zijn vrienden evenmin. „Ik heb geen Zweedse naam, hè. Sommige vrienden van mij hebben hun naam veranderd, en dan mogen ze opeens wel op sollicitatiegesprek komen.” Ali strijkt met zijn hand over zijn hoofd. „Iemand met zwart haar is hier meteen verdacht.”

Ongelijkheid neemt toe