Optimisme en principes tellen

Terwijl Nederland ook deze week morrelde aan zijn onbeheersbare zorgmachinerie, vroegen twee politieke nieuwsfeiten in de VS de aandacht van de wereld. President Obama zette een streep onder de Oorlog tegen het Terrorisme en Applevoorman Cook bevestigde dat het betalen van belastingen door multinationale bedrijven gebeurt op basis van vrijwilligheid.

De twee Amerikaanse gebeurtenissen leken een tegenstrijdige boodschap uit te dragen. Fatsoen versus cynisme. Twee ambitieniveaus waar Europa slecht raad mee weet. De Eurotop van woensdag kon slechts verontwaardigd krabben aan de belastingontwijking van de financiële grootmachten. De Amerikaanse Senaat stelde bewonderend vast dat belastingontwijker Apple wel unieke producten maakt. Zo ver kwam Brussel niet. Dat is meer dan toeval.

De toespraak van de president en de Senaatsgetuigenis van de hightechbaas toonden twee kanten van de ruwe diamant Amerika. Waar idealisme en moraal Obama’s woorden droegen, was de erfopvolger van Steve Jobs’ i-imperium genadeloos direct over het belastinggedrag van grote bedrijven. Signalen van het harde en het creatieve Amerika, waar ook de armen de overheid zien als een noodzakelijk kwaad.

De grote rede van de Amerikaanse president luidde een terugkeer in van de VS in de eigen rechtstatelijke traditie. Obama, die onder toenemende druk stond van zijn achterban en hongerstakers in Guantánamo, kondigde een hernieuwde poging aan het kamp voor niet-berechte terreurverdachten te sluiten. „De geschiedenis zal hard over ons oordelen als wij hier geen eind aan maken.”

De door zijn voorganger Bush na de aanslagen van 11 september 2001 afgekondigde oorlog tegen Al-Qaeda werd door Obama voortgezet, met toevoeging van het democratisch en internationaal rechtelijk omstreden dronewapen. De president erkende donderdag voor het eerst dat daarbij ook vier Amerikanen zijn gedood. Hij betreurde de levens van onschuldige buitenlands burgers en 7000 Amerikanen.

Niemand kan deze Democratische president verwijten dat hij zich door idealen heeft laten afleiden. Hij heeft pragmatischer gehandeld dan veel aanhangers én sceptici verwachtten. Hij heeft krijgsmacht en geheime diensten de ruimte heeft gelaten om terreurhaarden te bestrijden. Dat haast kille realisme tekende ook de macht die hij Wall Street-mensen gaf om de economische crisis van 2008 te lijf te gaan.

Bin Laden is dood en de economie groeit. De bezuinigingspolitiek die zowel in Zuid- als in Noord-Europese landen leidt tot veel werkloosheid en een consumptiestaking, wordt door de Amerikaanse regering steeds luider afgekeurd. Washington heeft gedaan wat vroeger links heette in Europa: stimuleren. De Amerikaanse econoom Krugman veroordeelt de officiële EU-politiek. De gezaghebbende Martin Wolf van The Financial Times zegt ook: ‘austerity kills’.

Het verschil in effect is zichtbaar, tastbaar, hoorbaar en voelbaar, merkte ik toen ik begin deze maand een week in de Verenigde Staten was. Waar hier, ook in de relatief welvarende landen van het noorden de kranten volstaan van faillissementen, leegstaande kantoren en massawerkloosheid, is de toon in gesprekken en in Amerikaanse media ronduit opgewekt.

Ja, er zijn ook daar mensen zonder baan, zonder huis, zonder verzekering. Maar de succesverhalen overheersen. De werkloosheid daalt. De groei zet door, mensen blijven kopen en reizen op een behoorlijk niveau. Is het kunstmatig, een nieuwe kredietbubble? Ik begreep dat de banken, die vermaledijde banken die amper gebloed hebben voor hun zonden, nu op steviger voeten staan dan veel Europese banken.

Wat kunnen we aan deze kant van de oceaan nu met zulk jaloersmakend optimisme? We zitten hier nu eenmaal met een verbrokkelde geschiedenis en een culturele lappendeken. Daardoor hobbelt iedere haalbare vorm van Europees bestuur in deze geglobaliseerde wereld achter de feiten aan – de Applebaas tekende hoe simpel zijn soort bedrijf er fiscaal z’n weg vindt.

Oudgedienden Jacques Delors en Gerhard Schröder schreven gisteren terecht in de International Herald Tribune dat Europeanen nu dringend behoefte hebben aan groei en vooral een zichtbare aanpak van de jeugdwerkloosheid, gevolgd door verkiezingen voor het Europees Parlement in 2014 die gaan over de manier waarop het continent hervormt. Opdat burgers eindelijk Europawijde invloed krijgen.

Heel verstandig dat het Nederlandse kabinet donderdag de banden met de Duitse bondsregering aanhaalde. Laten Rutte c.s. iedere week een buurland omhelzen. Kijkend naar het realisme dat deze week in Washington klonk zou je wensen dat Europese leiders op enig moment durven erkennen dat nationaal eigenbelang niet loont. En er naar handelen.

De opwinding over belastingsparadijzen wordt in heel Europa met de tong beleden. De Amerikaanse Senaat was eigenlijk ook over dat vernuft van Apple onbeschaamd bewonderend. ‘Schandelijk maar prima gedaan voor de aandeelhouders.’ Washington dwong Oostenrijk en Luxemburg deze week hun bankgeheim op te geven. Europa zelf kwam niet verder.

Kleintjes pesten is makkelijk. Nederland moet uitkijken dat de EU-groten zijn gunstige belastingfaciliteiten voor buitenlandse bedrijven niet afpakken. Zeker Groot-Brittannië concurreert met dezelfde wapens. Het is Nederlands belang gemeenschappelijke Europese, liefst internationale belastingregels te bevorderen. Obama’s mix van principes en realistisch optimisme is geen slecht voorbeeld daarbij.

Marc Chavannes

U kunt de auteur e-mailen via opklaringen@nrc.nl