Het gelijk van Salomo

Het verhaal is mythisch en lijkt glashelder. De Bijbelse koning Salomo, Suleiman in de Koran, maakte uit wie de echte moeder van een kind was, door voor te stellen dat kind gewoon in tweeën te snijden zodat ieder de helft kon krijgen. De ene vrouw stemde toe. De andere vrouw hoefde het kind niet meer. Salomo wist genoeg, de tweede was de echte moeder. De moraal: moeders, en naar we genoegzaam mogen aannemen, de vaders ook, willen altijd het beste voor hun kinderen. Desnoods ten koste van het eigen geluk.

Met alle respect voor koning Salomo, zo simpel ligt het niet meer. In Nederland loopt eenderde van de huwelijken uit op een echtscheiding. Zijn de echtelieden ouders, dan hebben zij beiden doorgaans het beste met hun kinderen voor. Maar hun belangen lopen uiteen en dan komen die kinderen allicht in de knel. Leidt een en ander tot wrok en wraaklust, dan kan gebeuren wat Salomo voor onmogelijk hield: het kind dreigt verscheurd te worden, door beide ouders.

Het regelen van een echtscheiding loopt soms hoog op. Op het totaal van 70.000 minderjarige kinderen die daarbij betrokken raken, wordt voor circa 5000 kinderen de Raad voor de Kinderbescherming ingeschakeld. Want de echtscheiding is een zogeheten vechtscheiding geworden.

Vechtscheidingen zijn nauwelijks te voorkomen en tot op zekere hoogte een privézaak. Als voormalige echtelieden elkaars bloed wel kunnen drinken, dan moeten ze dat maar doen. Maar de derde partij die erbij betrokken is, heeft niet om deze ellende gevraagd: de kinderen uit het gestrande huwelijk. Hoe groot het verdriet van de voormalige echtelieden ook is, de kinderen zijn de dupe. Ze staan machteloos. Greep op de situatie hebben ze niet en hebben ze pech, dan worden ze door hun ouders ingezet als pand of als pion. Deze kinderen hebben recht op hulp en bijstand van buitenaf, maar ook op allebei hun ouders. En dat is precies het dilemma van de hulp verlenende instanties, van de huisarts tot Jeugdzorg en, als het echt uit de hand loopt, justitie. Zij zijn geroepen die tegenstrijdige elementen om te vlechten tot een ondanks alles veilig vangnet.

In Noord-Holland zet Bureau Jeugdzorg daarom sinds enige tijd standaard twee gezinsvoogden per vechtscheiding in, van wie er één exclusief voor de kinderen optreedt. Het schijnt te werken. Maar het lijkt er ook op dat de hulpverlening dreigt te escaleren. Wat als die twee gezinsvoogden vergaand van mening verschillen? Komt er dan een derde om te bemiddelen?

Nederland leefde intens mee met de trieste zaak van de door hun vader om het leven gebracht jongens Julian en Ruben – naar alle schijn een gevolg van een vechtscheiding. De manier waarop het probleemgezin werd begeleid en ‘bewaakt’ maakt een extravagante indruk: welgeteld tien hulpverlenende en controlerende instanties hielden zich ermee bezig. Die zullen langs elkaar heen gewerkt hebben. En achteraf beschouwd zijn er ongetwijfeld inschattingsfouten gemaakt.

Maar als er een conclusie getrokken moet worden, dan is die helaas dat een vechtscheiding in uitzonderlijke gevallen onbeheersbaar is. Gezinnen, ook als ze uiteen zijn gevallen, kunnen onneembare bastions zijn. Voormalige echtparen kunnen zich ‘getrouwd’ blijven gedragen en ieder ander gewiekst buitensluiten. Bijgevolg kan een calamiteit per definitie niet altijd worden vermeden en de samenleving moet dat accepteren, hoe zwaar dat ook valt.

Te veel hulp kan averechts werken. Mediation kan er ook toe leiden dat de standpunten zich verharden. De vraag is hoe veel en hoe gespecialiseerd de hulpverlening moet zijn. Wanneer zijn hulpverleners met zo veel dat ze een gezin overwoekeren met hun goede bedoelingen en gedoemd hun doel voorbij te schieten? Dat is de vraag die telkens opduikt als er weer een gezin of kind zo dramatisch in het nauw is gekomen dat de media er aandacht aan besteden, tot algemene verontwaardiging.

De hulp bij de problematische breuk van een gezin is toe aan herformulering. Voormalige echtgenoten moeten zich tot elkaar verhouden zoals ze willen. Hun ouderschap is de enige constante en de hulpverlening ziet erop toe dat zij hun kinderen buiten de arena houden. Zo niet dan deugen ze niet als vader of als moeder en dat heeft dan direct consequenties. Koning Salomo had toch gelijk.