Ik was altijd al een nerd

De experimentele, multimediale opera Sunken Garden van componist Michel van der Aa (43) roept heftige reacties op bij publiek en recensenten. „Deze opera laat veel vragen open, dat irriteert mensen.”

Wereldpremière

„Ik had een paar heftige reacties verwacht, maar dat de wereldpremière van mijn opera Sunken Garden vorige maand in Londen zó veel zou losmaken, dat zeker niet. Er werd geruzied op blogs. Louter vijfsterrenrecensies was natuurlijk het mooist geweest, maar zo’n controverse is de op één na beste uitkomst. De verwachtingen waren zo hoog gespannen. De English National Opera, die samen met onder meer het Holland Festival deze opera coproduceert en uitvoert, had een enorme hoeveelheid voorpubliciteit gegenereerd. David Mitchell, de beroemde schrijver van het libretto, was inmiddels nog beroemder geworden door de verfilming van zijn boek Cloud Atlas. En dat in mijn opera ook 3D-film zit, maakte ook nieuwsgierig. The New York Times was lovend, maar de recensent van The Telegraph gaf ons één ster. Operaopdrachten zijn kostbaar en zeldzaam. Hij vond dat een Britse componist deze klus had moeten krijgen.”

Portals

„Als je vanuit de traditionele operawereld naar mijn werk kijkt, is dat best een grote sprong. Ik vind: in deze eeuw horen elektronica en film bij muziektheater. Ik verheug me op het moment dat daarover geen discussie meer is. Kaarslicht is ook vervangen door elektriciteit. Film was al onlosmakelijk verbonden met mijn eerdere opera After Life. En de 3D-film in Sunken Garden is geen gimmick: de jonge documentairemaker die in die opera op zoek gaat naar verdwenen mensen, stapt via een portal, een geheimzinnige deur tussen twee werelden, een verzonken tuin binnen. Daar blijken de vermisten in een surrealistische en gevaarlijke omgeving vast te zitten. Bij het binnengaan van die exotische tuin verandert het filmdecor van twee naar drie dimensies en lopen ‘echte’ en ‘virtuele’ personages door elkaar. Dat dit door sommigen zeer ongewoon wordt gevonden, getuigt van een generatiekloof. Jongeren groeien nu vanzelfsprekend op met techniek, met iPads en computergames.”

Tegenspreken

„De opera laat veel vragen open, wat de Britten meer irriteert dan de Nederlanders. De Nederlandse recensenten waren veel milder in hun kritiek dan de Britten. Of ik me iets aantrek van kritieken? Iedereen spreekt elkaar voortdurend tegen, of het nu over muziek, film of libretto gaat. Al zijn er verbeterpuntjes, ik heb gemaakt wat ik wilde maken. De zaal was zeven avonden nagenoeg vol. De mensen uit het veld, festivaldirecteuren en programmeurs, waren zeer enthousiast. Zij bepalen je toekomstige uitvoeringen. Drie of vier hebben belangstelling getoond in het overnemen van deze opera.”

Atari

„Ik was altijd al een nerd. Vroeger speelde ik veel met techniek, zat ik achter een Atari te pielen en te programmeren. Het was een goede aanvulling op mijn muzikale hobby: gitaar spelen in bandjes. Ik ging muziekregistratie studeren, dat leek de perfecte symbiose tussen techniek en muziek. Maar dat was me niet creatief genoeg. Dus ging ik naar de compositieopleiding in Den Haag en later ook naar een filmopleiding in New York. Angelsaksisch helder en Duits doorwrocht, het zit sindsdien allemaal in mijn werk, gemixt met een stevige elektronische en filmische inslag.”

Vader

„Mijn moeder is amateurzanger. Mijn vader was organist, en priester totdat hij m’n moeder trouwde. Mijn ouders hadden een jeugdoperettegezelschap in Schoorl. M’n zusje en ik werden nauw betrokken bij de uitvoeringen. Die opwinding van toen voel ik bij premières nog steeds. Mijn vader is in 1994 overleden aan kanker. Een heftige ervaring. Hij heeft m’n eerste stukken nog gehoord, ik heb nog altijd het gevoel dat hij over mijn schouder meekijkt. Een dierbare herinnering: in slaap vallen terwijl mijn vader Das Wohltemperierte Klavier van Bach speelt op de piano in de huiskamer.”

Sinterklaas

„Ik leerde mijn vrouw Maaike kennen op een sinterklaasfeestje van sopraan Barbara Hannigan, dertien jaar geleden. Ze is violiste, we kenden elkaar vaag van het conservatorium. Ik trok haar naam en maakte ter plekke een gedicht. Toen is het begonnen. We delen een liefde voor specifieke muziek, humor, eten. We zijn zelfs op dezelfde dag jarig. Aan Maaike speel ik vaak passages van mijn nieuwe werk voor. Ze is onverbiddelijk in haar kritiek. Dat kan pijnlijk zijn, maar ze heeft altijd gelijk. Maaike heeft een groot instinct voor wat mijn muziek zou moeten zijn en waar het naartoe moet. Voor mij is ze een belangrijk ijkpunt. Ik heb ooit voor haar eindexamen een stuk geschreven, Memo, voor viool en cassetterecorder. Maar ik heb haar nog niet echt in mijn muziek geportretteerd. Misschien wordt het eens tijd, al ben ik als componist niet zo’n romanticus."

Zoontjes

„Omdat we Sunken Garden in Londen repeteerden, ben ik twee maanden bijna niet thuis geweest. Ik heb nooit zo hard gewerkt in mijn leven, twaalf, dertien uur per dag. Ik raakte los van mijn gezinsleven. Dat was een opoffering, zeker met twee kleine zoontjes in Amsterdam die mij ontzettend misten. Heftig, dat moet ik een volgende keer anders aanpakken. Gezin en carrière, dat vormt een eeuwig spanningsveld. Ik heb er veel aan te danken dat Maaike extra tijd voor het gezin wilde vrijmaken, hoewel ze zelf ook heel druk is. Gelukkig is mijn volgende opdracht een vioolconcert voor Janine Jansen, zonder video of andere complexe technieken. Dan kan ik thuis in IJburg achter mijn bureau kruipen en me met alleen maar noten en familie bezighouden. Op zondagmiddag zet ik dan graag wat zwaardere luistermuziek op, bijvoorbeeld Ligeti, terwijl ik met m’n zoontjes een legotoren maak.”

Geld

„Ik hoor wel eens: leuk dat je componist bent, maar waar verdien je dan je geld mee? Die opmerking snap ik wel, er zijn maar een paar dozijn mensen in Nederland die van componeren kunnen rondkomen. Ik voel me bevoorrecht met mijn composities de hypotheek te kunnen betalen. We gaan één keer per jaar op vakantie en hebben een tweedehandsauto. Het helpt dat er meestal meerdere opdrachtgevers voor één compositie zijn, waardoor we een stuk vaker kunnen opvoeren en het dus iets meer oplevert. En onlangs won ik twee prijzen, de Grawemeyer Award en de Mauricio Kagel Musikpreis. Dat geld gebruik ik als basis voor composities die veel tijd vergen. Zo heb ik plannen voor een kameropera in 2017. Ik werk veel aan mijn eigen marketing, en mag af en toe bij De Wereld Draait Door komen voor een éénminuutopera – waar ik overigens niets aan verdien. M’n tarief stijgt langzaam. Maar rijk word je niet, met z’n tweeën zitten we rond het modale inkomen. Althans, dat vermoed ik, Maaike doet de administratie.”

Bach en Kate Bush

„Ik ben een echte omnivoor. Ik luister naar klassiek, jazz, wereldmuziek en pop. Hierbinnen heb ik mijn voorkeuren: liever Saariaho dan Boulez, liever een liveconcert van Radiohead dan een avond met modernistische componisten in Darmstadt. Mozart is een geniaal componist, maar van zijn opgewektheid ga ik wild om me heen slaan. Geef mij maar de dramatische Beethoven. En Bach, bij wie vorm en inhoud perfect in balans zijn, meer dan bij wie ook. Ik sta open voor alle muziekstijlen, ik wil me als componist niet in een hokje laten stoppen. Die openheid moet de luisteraar bij Sunken Garden eveneens hebben. Daar hoor je popinvloeden, maar ook atonale passages. En met kennelijk goed resultaat: Kate Bush wilde na afloop iets met me drinken, ze was superenthousiast. Daarover had de twaalfjarige Michel van der Aa nooit durven dromen.”

Brekende tak

„Vroeger had ik last van nachtmerries, abstracte cyclische dromen waar geen einde aan kwam. En ik slaapwandelde. Ik hing eens half uit het raam, mijn moeder trok me net op tijd naar binnen. Dat hield meteen op toen ik op aanraden van de huisarts gitaar ging spelen. Kennelijk is muziek een uitlaatklep. Van lange vakanties word ik onrustig. Acupunctuur helpt me tegen de slapeloosheid. Die onrust kun je in mijn werk terug horen. Dan laat ik de muziek bijvoorbeeld voortdurend heen en weer spoelen. Een belangrijk element in mijn muziek is het steeds terugkerende geluid van een brekende tak. Een heel visueel en organisch geluid, elektrisch én akoestisch. Alle aspecten van mijn werk in één knak. En het is heel ‘oer’: als je door een bos loopt en je hoort een brekende tak, is dat van oudsher een waarschuwingssignaal. Pas op, achter je! Dat gevoel van onveiligheid zit in mijn muziek.”