Sinterklaas in Rusland

Derk Sauer en Ellen Verbeek vertrokken in 1989 naar Moskou Ze begonnen een uitgeverij en werden rijk Nu hebben ze een boek laten schrijven over hun belevenissen

14-10-2004, Moskou Derk Sauer, de kleine man met grootse daden is de bekendste Nederlander in Rusland en waarschijnlijk ook de rijkste. Sauer op de opening van een nieuw fliaal van de exclusieve juwelier Gilbert Albert. Sauer: Gerard Wessel/Hollandse Hoogte

Het boek Moscow Times hoort op het nachtkastje van iedere beginnende ondernemer die de wereld wil veroveren. Als een jonge kapitalist na het lezen van dit meeslepende verhaal niet spoorslags zijn koffers pakt en afreist naar een ver, ruig land, dan is het treurig gesteld met zijn ambities.

Maar Moscow Times is meer dan alleen een bijbel voor ondernemers. Het vervlecht twee mensenlevens met de moderne geschiedenis van Rusland. Die geschiedenis is het referentiekader voor het Russische avontuur van mediaondernemer Derk Sauer en zijn vrouw Ellen Verbeek.

Als zij rond 1989 in Rusland arriveren is daar alles verdwenen, op diepvriesfriet, dito lasagne en blikken worst uit de Finse winkel na. Het is crisis. En de Russen zijn onbetrouwbaar, lui en willen maar één ding: in een maand miljonair worden. Fatsoenlijke en betaalbare werk- en woonruimte is niet te krijgen, in hun appartement wemelt het ’s nachts van de kakkerlakken, er is haast geen vertier en de misdaad bloeit.

Deze tijd, begin jaren negentig, is hét moment waarop Derk Sauers idealen om iets voor de wereld te betekenen en zijn ondernemingsgeest samenkomen. Aan alles is gebrek, maar op de redactie van zijn eerste, Engelstalige blad Moscow Magazine heerst saamhorigheid, die is verdampt in het gezapige, overgereguleerde en uitgebluste Nederland. En die hem hier gelukkig maakt.

Derk Sauer en Ellen Verbeek passen zich met wonderbaarlijke souplesse aan de Russische mores aan. Ze bouwen een enorm netwerk op, dat ze ingenieus bedienen. En in dit onvoorspelbare en extreme land kunnen ze hun zucht naar avontuur botvieren. Dankzij hun onbevangenheid zijn ze in staat om onorthodox en schrander te handelen – én jonge Russen aan te trekken, die popelen om een nieuw Rusland op te bouwen. Independent Media (IM), zoals hun steeds bloeiender bedrijf heet, wordt een geliefde werkgever in Moskou. De democratische cultuur, ongewoon in de autoritaire, hiërarchische Russische samenleving, vormt een vruchtbare bodem voor creativiteit.

Moscow Times is verdeeld in veertien hoofdstukken, die elk zijn gewijd aan een apart journalistiek project. Het Cosmopolitan-project, een idee van zakelijk directeur Annemarie van Gaal, is hiervan onbetwist het indrukwekkendst, niet alleen in commercieel opzicht. Cosmo zou, aldus het boek, de Russische vrouw bevrijd hebben van middeleeuwse taboes.

Daar zit wat in, althans wat de aanbidding van de man betreft, waarin veel Russische vrouwen uitblinken. Items als ‘Hoe kom ik van mijn alcoholistische man af’ of ‘Ik word door hem niet seksueel bevredigd, wat te doen?’ hebben heel wat vrouwen wakker geschud. Maar toen Nederlandse vrouwen nog massaal aan het aanrecht stonden, werkten alle Russische vrouwen al voltijds. Als iemand een monument verdient in dat ongelukkige land dan is het wel de Russische vrouw in haar pre-Cosmo-jaren, waarin ze het zonder wasmachine, koffiezetapparaat, mode en luxeartikelen moest stellen.

De problemen die Derk, Ellen en hun team om de haverklap op hun pad krijgen, zijn talrijk, onvoorspelbaar en soms levensbedreigend. Maffia, corruptie, grillige oligarchen, de bemoeizuchtige staat, gevaarlijke gekken – niets blijft hen bespaard. En iedere keer vindt Derk Sauer een oplossing en zet hij zijn zegetocht voort. Intussen vallen Derk en Ellen niet ten prooi aan de buitensporige decadentie van veel Russen. Huisje – in dit geval een romantische datsja in hét elitedorp van Rusland – boompje, beestje, kinderen, voetbal, Sinterklaas, honderdtachtig zonnegroeten op het Rode Plein en andere geneugten zijn hun ankers in het woelige Russische universum.

Maar wat noodzakelijk is in het leven kan averechts werken in een boek. Anders gezegd: dit kan slechts één type boek opleveren: feelgood. Op zichzelf is dat geen ramp. Het probleem van feelgood is echter dat het wezenlijke vragen uit de weg gaat of ze verdoezelt in algemene uitspraken. En in het geval van een machtige mediamagnaat met linkse idealen, innig verbonden met een land waar alles politiek is, is dat een gemiste kans. Want juist die spanning tussen idealen en zakendoen is de meest intrigerende dimensie van Derk Sauers persoonlijkheid.

Hoe zat het bijvoorbeeld met zijn idee van de journalistieke onafhankelijkheid toen Independent Media wilde fuseren met het grootste mediabedrijf van Rusland, ProfMedia, dat onder controle stond van Poetin? In die tijd kan hij toch geen illusies meer hebben gehad over diens beleid? Waarom staat er niets in over de geruchtmakende zaak rond de investeringsmaatschappij Hermitage Capital, die tot de dood leidde van accountant Sergej Magnitski – en die zelfs de Amerikaanse Senaat haalde? Wat vindt Derk van de tolkwerkzaamheden van zijn zoon in Tsjetsjenië, waar de jeugdige voetbalfanaat Kadyrov, parasiterend op Poetins gasmiljoenen, een schrikbewind voert over zijn eigen bevolking?

En misschien wil de lezer na al die smakelijke beschrijvingen van de onroerende goederen van de rijke Russen ook wel iets laag-bij-de-gronds weten. Bijvoorbeeld hoeveel huizen bezitten Derk en Ellen en waar bevinden ze zich?

Sana Valiulina (1964) groeide op in Tallinn (Estland) en studeerde in Moskou Noorse taal- en letterkunde. In 1989 verhuisde ze naar Amsterdam. Ze debuteerde in 2000 met de roman Het Kruis. Daarna verschenen nog een novellenbundel (2002) en twee romans.

Moscow Times. Het Russische avontuur van Derk Sauer en Ellen Verbeek, geschreven door Dido Michielsen. Nieuw Amsterdam, 400 blz. €19,95