Klem tussen zaken en idealen

Derk Sauer en Ellen Verbeek, rijk geworden in Rusland, lieten hun ‘biografie’ schrijven. Een avonturenroman, waarin feelgood overheerst, en veel ongezegd blijft.

Moscow Times leest als een weergaloos kapitalistisch avontuur en hoort op het nachtkastje van iedere startende ondernemer die de wereld wil veroveren. Als een jonge kapitalist na het lezen van dit meeslepende verhaal niet spoorslags zijn koffers pakt en afreist naar een ver, ruig land, dan is het treurig gesteld met zijn ambities. Maar Moscow Times is meer dan alleen een bijbel voor ondernemers.

Dido Michielsen vervlecht bekwaam twee afzonderlijke mensenlevens met de moderne geschiedenis van Rusland. Een turbulente en complexe materie die helder uiteen wordt gezet en de lezer een referentiekader biedt waarbinnen hij moeiteloos het Russische avontuur van mediaondernemer Derk Sauer en zijn vrouw Ellen Verbeek kan volgen.

Door de vele interviews komt een tijd tot leven en ontstaat een fascinerende zedenschets van het nieuwe Rusland. De dynamische stijl past perfect bij de voortdenderende tijd waarin het postcommunistische Rusland zich heeft ontwikkeld. Liefhebbers van geschiedenis en avontuur in exotische landen, Ruslandwatchers, lezers die verzot zijn op glamour, komen in dit boek ruimschoots aan hun trekken.

Als Derk en Ellen – vergeef me deze kleine vrijpostigheid, maar na het lezen van dit boek voelt het gezin Sauer-Verbeek als echte familie – rond 1989 in Rusland arriveren, is daar alles, op diepvriesfrietjes, dito lasagne en wat blikjes worst uit de Finse winkel na, verdwenen in het grote Siberische gat, de door Karel van het Reve ooit bedachte, onsterfelijke metafoor voor de Russische economie. Het is crisis, de Russen zijn onbetrouwbaar, lui en willen maar een ding: in een maand miljonair worden. Fatsoenlijke en betaalbare werk- en woonruimte is niet te krijgen, in hun appartement wemelt het ’s nachts van de kakkerlakken, er is haast geen vertier en de misdaad bloeit. Kortom, de Russische aarde is woest en ledig maar ook vrij, na zeventig jaar communisme, en klaar voor het scheppingsproces.

Deze tijd, begin jaren negentig, is ongetwijfeld het ultieme moment voor Derk waarin zijn idealen om iets voor de wereld te betekenen en zijn ondernemingsgeest elkaar feilloos vinden. Aan alles is gebrek, maar op de redactie van zijn eerste, Engelstalige blad Moscow Magazine heerst saamhorigheid, die in het gezapige, overgereguleerde en uitgebluste Nederland allang is verdampt en die hem hier zo gelukkig maakt. In deze man huist een eeuwig onbevredigd, haast romantisch verlangen, dat hem voort blijft jagen op zoek naar nieuwe uitdagingen. Hyperactieve optimisten lijden niet zelden aan Weltschmertz zonder dat zelf in de gaten te hebben. Geen wonder dat Derk bij iedere crisis opleeft. Misschien voelt hij zich dan als vanouds op de barricades in de tijden dat hij nog ten strijde trok voor een betere wereld.

Souplesse

Intussen passen Derk en Ellen zich met wonderbaarlijke souplesse aan de Russische mores aan en bouwen ze een enorm netwerk op, dat ze ingenieus bedienen, gezegend door onvolprezen Hollandse eigenschappen als nuchterheid, nieuwsgierigheid, eigenzinnigheid, vindingrijkheid, doortastendheid, volharding, vlijt, lef én de buitengewone sociale intelligentie van Ellen. In dit onvoorspelbare en extreme land kunnen ze hun zucht naar avontuur onbeperkt botvieren. Dankzij hun onbevangenheid zijn ze in staat om onorthodox en schrander te handelen en jonge Russen aan te trekken, die popelen om een nieuw Rusland op te bouwen. Independent Media (IM), zoals hun steeds bloeiender bedrijf heet, is inmiddels een geliefde werkgever in Moskou. De democratische cultuur aldaar, ongewoon in de autoritaire, hiërarchische Russische samenleving, haalt het beste uit de mensen en vormt een vruchtbare bodem voor creativiteit.

Moscow Times is verdeeld in veertien hoofdstukken, die elk zijn gewijd aan een apart journalistiek project. Het Cosmopolitan-project, een briljant idee van zakelijk directeur Annemarie van Gaal, is hiervan onbetwist het indrukwekkendst, niet alleen in commercieel opzicht. Cosmo zou de Russische vrouw bevrijd hebben van middeleeuwse taboes. Daar zit wat in, althans wat de aanbidding van de man betreft, waarin veel Russische vrouwen uitblinken. Items zoals ‘Hoe kom ik van mijn alcoholistische man af’ of ‘Ik word door hem niet seksueel bevredigd, wat te doen?’ hebben heel wat vrouwen wakker geschud. Maar om nu te pretenderen dat Cosmo die arme Russische vrouw de beginselen van de hygiëne heeft bijgebracht of haar arbeidsparticipatie en zelfstandigheid heeft bevorderd? Toen Nederlandse vrouwen nog massaal aan het aanrecht stonden, werkten alle Russische vrouwen al voltijds. Als iemand een monument verdient in dat ongelukkige land dan is het wel de Russische vrouw in haar pre-Cosmojaren, waarin ze het zonder wasmachine, koffiezetapparaat, mode en luxeartikelen moest stellen.

De problemen die Derk, Ellen en hun team om de haverklap op hun pad krijgen, zijn talrijk, onvoorspelbaar en soms levensbedreigend. Maffia, corruptie, grillige oligarchen, de bemoeizuchtige staat, gevaarlijke gekken – niets blijft hen bespaard. En iedere keer vindt Derk weer een even simpele als geniale oplossing en zet hij zijn zegetocht onvermoeibaar voort. Zonder meer bewonderenswaardig, maar moet die absolutely fabulous-verteltoon hier nu echt? We weten intussen zelf wel dat onze Derk niet voor een gat is te vangen.

Tijdens hun avontuur, dat samenvalt met de opkomst en ondergang van de politieke vrijheid in Rusland en het genereren van ongekende particuliere welvaart, worden Derk en Ellen door bovengenoemde Hollandse eigenschappen behoed voor de buitensporige decadentie en waanzin waar veel Russen aan ten prooi vallen. En ook door de gezelligheid, het levensgevoel dat centraal staat in de Nederlandse beleving van de wereld. Huisje – in dit geval een romantische datsja in hét elitedorp – boompje, beestje, kinderen, voetbal, Sinterklaas, honderdtachtig zonnegroeten op het Rode Plein en andere geneugten zijn hun anker in het woelige Russische universum.

Linkse idealen

Maar wat noodzakelijk is in het leven kan averechts werken in een boek. Of anders gezegd: dat gevoel toegepast in het geschreven woord kan slechts één type boek leveren: feelgood. Op zichzelf is dit geen ramp. Het probleem van feelgood is echter niet dat het je een goed gevoel geeft, maar dat het wezenlijke vragen uit de weg gaat of ze verdoezelt in algemene uitspraken. En in het geval van een machtige mediamagnaat met linkse idealen, innig verbonden met een machtig land waar alles politiek is, is dat een gemiste kans. Want juist die spanning tussen idealen en zakendoen is de meest intrigerende dimensie van Derk Sauers persoonlijkheid.

Hoe zat het bijvoorbeeld met zijn idee van de journalistieke onafhankelijkheid toen Independent Media wilde fuseren met het grootste mediabedrijf van Rusland, ProfMedia, dat onder controle stond van Poetin? In die tijd kan hij toch geen illusies meer hebben gehad over diens beleid?

Waarom staat er niets in over de geruchtmakende zaak rond de investeringsmaatschappij Hermitage Capital, die tot de dood leidde van accountant Sergej Magnitski, en die zelfs de Amerikaanse Senaat haalde?

Wat vindt Derk van de tolkwerkzaamheden van zijn zoon in Tsjetsjenië, waar de jeugdige voetbalfanaat Kadyrov, parasiterend op Poetins gasmiljoenen, een schrikbewind voert over zijn eigen bevolking?

En misschien wil de lezer na al die smakelijke beschrijvingen van de onroerende goederen van de rijke Russen ook wel iets laag-bij-de-gronds weten. Bijvoorbeeld hoeveel huizen bezitten Derk en Ellen en waar bevinden ze zich?

Er staat veel interessants in Moscow Times, maar minstens zo interessant zijn de dingen die er niet staan. Na enig speurwerk op internet, deze trouwe kameraad van de revolutie, kom ik op de site van de Amerikaanse journalist John Helmer, die net als Derk sinds 1989 in Moskou werkt. Volgens Helmer zou Sauers krant The Moscow Times in 2004 een hoofdartikel hebben geschreven waarin Poetins aartsvijand, de net gevallen oligarch Chodorkovski, die jaren als ‘dak’ (beschermheer) voor IM had gefungeerd, onderuit wordt gehaald. Ik heb dit hoofdartikel niet gezien, maar weet hoeveel mensen in Rusland inmiddels publiekelijk hun loyaliteit aan Poetin moesten verklaren in ruil voor geld, gunsten of behoud van hun positie.

Terug naar idealen en geld. Het blijft een raadselachtige combinatie. Even Dostojevski raadplegen: ‘Ja ja, het is me ook opgevallen’, fluistert een personage uit Demonen, ‘dat al die fanatieke socialisten en communisten tegelijk zo materialistisch en hebberig zijn. Hoe socialistischer, hoe hebberiger. Zou het aan hun sentimentele inborst liggen?’ Een interessante dialectiek en een prachtig uitgangspunt voor een roman, die ons de persoonlijke demonen van zijn protagonisten zou kunnen onthullen en daarmee hun menselijkheid laten zien. Dan maar iets minder gezellig.