Doorbijten, Rutte, en hopen dat de economie weer aantrekt

Tussen campagne-Rutte en coalitie-Rutte bestaat een groot verschil. Dat gaat ten koste van zijn geloofwaardigheid en die van de VVD.

Als het niet zo schadelijk was, zei een VVD-Kamerlid deze week, zou het bijna grappig zijn. De politicus had het over de kritiek die staatssecretaris Frans Weekers (Financiën, VVD) de afgelopen week over zich heen kreeg om de structurele fraude met belastingtoeslagen door Bulgaren.

Het beeld dat ontstond, was bijna perfect slecht voor de VVD, schamperde het lid: „Niet alleen lijkt het alsof we niet goed op het geld van de hardwerkende Nederlander letten, we geven het blijkbaar ook nog eens weg aan buitenlanders.” Dubbel prijs voor politieke concurrent PVV.

Het kon er nog wel bij, zeggen VVD’ers in Den Haag. Alsof het imago van de partij de afgelopen maanden niet genoeg was afgebladderd. De VVD, die vanavond in Maarssen haar 65-jarige bestaan viert, is even niet populair.

Het zorgelijkst, zeggen deze VVD’ers op basis van anonimiteit, is de situatie van de partijleider. Mark Rutte heeft aan de vele compromissen die hij het afgelopen jaar sloot een hardnekkig probleem met zijn geloofwaardigheid overgehouden.

De ironie is, zo erkent ook de partijtop, dat de kiem van dit probleem ligt in de succesvolste verkiezingscampagne die de VVD ooit heeft gevoerd. Het campagneteam koos toen bewust voor een negatieve campagne. De boodschap: links is slecht voor Nederland. Ten koste van alles moest voorkomen worden dat een linkse partij de grootste zou worden.

Om zich maximaal af te zetten, deed Rutte ook nog wat ‘rechtse’ beloften. Er zou geen geld meer naar Griekenland gaan; verdere lastenverzwaring was ondenkbaar; de VVD zou de hypotheekrenteaftrek beschermen; elke werkende zou een belastingvoordeel van 1.000 euro krijgen.

Ook intern werd deze strategie bekritiseerd. Niet alleen had Rutte zulke beloften al eerder gedaan en gebroken, sommigen vonden het opzichtig strooien met cadeaus onverstandig voor een zittende premier.

De polarisatiecampagne leverde wel de grootste winst in de geschiedenis van de VVD op. „Ik zou het zo weer doen”, zegt een bij de campagne betrokken lid. Maar het maakte Rutte én de VVD extreem kwetsbaar bij de volgende stap in het proces: compromissen sluiten met het twee maanden lang zwartgemaakte linkse kamp. Het verschil tussen campagne-Rutte, die de PvdA gevaarlijk voor Nederland noemde, en coalitie-Rutte, die direct daarna met dat gevaar een regering vormde, was groter dan veel VVD-kiezers konden verdragen.

Toen vlak na de formatie bij het debacle met de inkomensafhankelijke zorgpremie ook nog eens bleek dat Rutte beperkt voeling had met de portemonnee van zijn achterban, was van de vaak omschreven Teflonlaag van Mark Rutte niets meer over.

Sindsdien doen tegenstanders er alles aan het beeld in stand te houden dat de VVD-leider het ene doet, maar het andere zegt, onderwijl het liberale gedachtegoed verkwanselend.

Het geschonden vertrouwen tussen partijleider en achterban is op een aantal plekken zichtbaar. Het ledenaantal van de VVD is na drie jaren groei vorig jaar met bijna 10 procent gedaald (van 38.412 naar 35.362), en ligt weer onder het niveau van de periode net na de vechtscheiding tussen Rutte en Rita Verdonk in 2007.

Het zichtbaarste voorbeeld, zeggen VVD’ers, is de verstoorde relatie van de partij met De Telegraaf. VVD-politici denken met weemoed terug aan de tijd dat het ochtendblad hun partij steunde met welgevallige berichtgeving. Alle veiligheidsplannen van Ivo Opstelten en Fred Teeven verschenen de afgelopen jaren eerst in die krant, Rutte gaf het liefst dáár zijn interviews. Daar mocht de VVD-leider drie weken voor de verkiezingen zonder kritische tegenwerping zijn 1.000 euro weggeven.

Sinds de VVD een coalitie met de PvdA aanging, grijpt de krant elke gelegenheid aan om koppen te plaatsen als ‘Chaos bij de VVD’, ‘Rode kaart voor Rutte’ of ‘Rutte door de knieën’. Dat is een groot probleem voor de grootste partij van Nederland, die het liefst via De Telegraaf met zijn kiezers communiceerde.

De enige oplossing, zeggen VVD’ers, is doorbijten. Rutte moet niet de publiciteit zoeken met mooie verhalen om zijn imago op te vijzelen. Het devies is: hoofd laag houden, stug het regeerakkoord uitvoeren, en hopen dat de economie aantrekt.

Een kabinetscrisis is het slechtste scenario. Want, zo zegt een prominente VVD’er, het duurt nog wel een tijdje voor Rutte weer geloofwaardig campagne kan voeren. Ook de premier zelf zou dat beseffen.

De partijtop probeert de „ogen op de bal” te houden, zegt een VVD’er, maar dat is door kwesties als die van Weekers wel lastig. En dan was er nog staatssecretaris Fred Teeven, die moest uitleggen hoe een suïcidale vluchteling die nooit had mogen worden opgesloten, in detentie zelfmoord pleegde. Regelmatig komt ook weer de etterende kwestie-Van Rey op – de van corruptie verdachte Limburgse VVD-coryfee die nogal wat VVD-kandidaten financieel steunde. Die herinnert iedereen eraan hoe luchthartig de partij omgaat met de intransparantie van haar eigen geldstromen.

Zo vervliegen pogingen om de VVD-machine weer te laten draaien.

Begin 2014 zijn er al weer lokale verkiezingen, en dan móét het beter gaan. VVD-strategen proberen te bedenken hoe ze Rutte kunnen inzetten zonder dat zijn geloofwaardigheid een issue wordt. Complicatie is dat het kabinet dit najaar alweer met miljardenbezuinigingen moet komen, met alle negatieve publiciteit die daarbij hoort.

„Aan die roze olifant in de kamer denken we nog maar even niet”, zegt een VVD’er.

    • Derk Stokmans