De sterkste ooit

Het geruchtmakende boek over het verleden in de DDR van de Duitse bondskanselier Merkel maakt deel uit van een Welle. „Zegt ze wel eens ‘Scheisse’?’’

Toen de Duitse bondskanselier Angela Merkel (CDU) laatst naar bioscoop Filmkunst 66 in Berlijn ging, schreven de kranten er nog dagen over. Merkel had op uitnodiging van de Duitse Filmacademie zelf een Wunschfilm uitgekozen. Haar politieke tegenvoeter Peer Steinbrück (SPD) had eerder de Amerikaanse anti-Vietnamfilm The Deer Hunter uitverkoren. Merkel koos Die legende von Paul und Paula, een legendarische draak uit het DDR-tijdperk. Het leek een slimme zet van Merkels campagneteam, want de Bondsdagverkiezingen zijn al in september en dan kan het geen kwaad een paar miljoen mensen in het oosten van het land te laten weten waar je het warm van krijgt.

Maar helaas, de feelgood movie landde midden in een debat over de vraag hoe dicht Merkel in vroegere tijden eigenlijk tegen het verstikkende communistische regime heeft aangeschurkt. Dit was een paar dagen eerder losgebarsten met de verschijning van Das erste Leben der Angela M. waarin de journalisten Ralf Georg Reuth (Bild) en Günther Lachmann (Die Welt) onderzoeken hoeveel ‘DDR er eigenlijk nog in Merkel zit’. Het boek brengt met enige aandrang bekende feiten over Merkel onder de aandacht, die 35 jaar oud was toen in 1989 de Muur viel. Zo ‘onthult’ Das erste Leben dat Merkel in haar tijd als natuurkundige bij de Academie van Wetenschappen in Berlijn lid was van de Freie Deutsche Jugend (FDJ), de jongerenorganisatie van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED). Ze was zelfs ‘secretaris agitatie en propaganda’.

Nu is Merkel befaamd om het afschermen van haar privéleven. Maar haar FDJ-lidmaatschap hoort bij het vaste rijtje gecanoniseerde feiten uit haar leven voordat zij in 1990 politicus werd. Net zoals haar onbezorgde jeugd in de Uckermark, een uurtje rijden ten noorden van Berlijn en de spijkerbroeken die ze kreeg van een Hamburgse tante. Over Das erste Leben noteert Die Zeit: ‘Na lezing van het boek blijven zelfs mensen die kritisch zijn over Merkel radeloos achter.’ Er staat namelijk niets nieuws in. In de bioscoop deed Merkel na afloop van de film dan ook een beetje schouderophalend na een kritische vraag over haar FDJ-lidmaatschap. ‘Volgens mij heb ik daar nooit geheimzinnig over gedaan.’

Het boek over de DDR-jaren van de bondskanselier maakt deel uit van de recente Merkel-Welle: er zijn nog vijf andere boeken verschenen over de ‘belangrijkste vrouwelijke politicus ter wereld’. En er waren er al zeker zeven. Dat zal behalve met het belang van de persoon en met de verkiezingstijd, ook met de Duitse boekencultuur te maken hebben waarbinnen de politieke biografie een bloeiend genre is. De kanttekening is wel terecht dat niet elk nieuw boek even gedegen is. Zo schreef Stephan Hebel (Frankfurter Rundschau) met Mutter Blamage, Warum die Nation Angela Merkel und ihre Politik nicht braucht eerder een pamflet waarin hij afrekent met de volgens hem neoliberale politiek van de bondskanselier. Een laagdrempelig totaalbeeld van Merkel maakte Nikolaus Blome, die behalve plaatsvervangend hoofdredacteur van Bild ook tv-persoonlijkheid is. Hij schreef met Angela Merkel – Die Zauder-Künstlerin (‘De treuzelkunstenares’), een onderhoudend boek waarin hij antwoord geeft op vragen als: ‘Waarom houdt ze haar handen altijd zo raar?’ Of: ‘Zegt ze soms ook „Scheisse’’?’ Maar ook serieuze vragen als: ‘Waar staat Merkel echt voor? En waarom veracht zij de conservatieven?’

Dat er tussen conservatieven en Merkel geen liefde verloren gaat, bewees de conservatieve Gertrud Höhler in het onderhoudende én boosaardige boek Die Patin (‘De peettante’), Wie Angela Merkel Deutschland umbaut. Het dedain dat welgestelde, hooggeleerde, West-Duitse vrouwen over hun grijze Oost-Duitse zusters voelen druipt hier van de pagina’s.

Last van het verleden

Blome verwijst in zijn ondertitel naar Merkels meest besproken politieke wapen: afwachten en nooit direct reageren. Meestal wordt die tactiek verklaard uit haar afkeer van risico’s. Soms gewoon omdat ze twijfelt. Ze is zich bewust van de last van het verleden en reageert geprikkeld wanneer gesuggereerd wordt dat zij actief optreedt in de binnenlandse politiek van andere landen. Maar tegelijkertijd neemt ze de ruimte die haar wordt geboden een leidende rol in Europa te spelen, wat ze thuis legitimeert door het Duitse belang te benadrukken.

Een tweede wapen van Merkel is het overnemen van programmapunten van de tegenstander. Voorbeeld: Merkel zegt nu net als de SPD voor de invoering van het minimumloon te zijn. Doel is SPD-stemmers zo op hun gemak te stellen dat zij niet naar de stembus gaan.Volgens Judy Dempsey, columnist van de International Herald Tribune, is Merkel een eersterangs machtspoliticus en denkt zij als natuurkundige vanuit het resultaat. ‘Dat kunnen slechts weinigen.’ Men hoeft volgens Dempsey maar te kijken naar de handigheid waarmee Merkel een hele reeks rivalen heeft uitgeschakeld, te beginnen met haar voorganger Helmuth Kohl, die zij, zoals ook Gertrud Höhner in haar boek nog eens woedend in herinnering brengt, op 22 december 1999 per ingezonden brief in de Frankfurter Allgemeine Zeitung onderuit haalde.

Reprimande

Dempsey’s Amerikaanse perspectief maakt haar boek Das Phänomen Merkel, Deutschlands Macht und Möglichkeiten opvallend. Het is eerder een verzameling opstellen over de Duitse buitenlandpolitiek. Haar hoofdstuk over de bekoelde Amerikaans-Duitse betrekkingen loopt uit op een reprimande. ‘Mocht de regering-Merkel echt van mening zijn dat alles met de transatlantische betrekkingen in orde is, dan bedriegt zij zichzelf’, schrijft Dempsey. Uiteindelijk concludeert ze dat Merkel veel heeft bereikt maar ook dat zij onder haar kunnen presteert.

Angela Merkel, Die Kanzlerin und ihre Welt, van Stefan Kornelius, chef buitenland van de Süddeutsche Zeitung, schreef verreweg het meest gedegen Merkelboek. Hij relativeert de almacht die Merkel wordt toegeschreven in het Europese domein. Die invloed wordt in de praktijk fors ingeperkt door bijvoorbeeld het Constitutionele Hof in Karlsruhe, maar ook door toevalligheden als verkiezingen en regeringswisselingen bij partners in de Europese Unie. Kornelius stelt terecht vast dat succes of falen van een regeringsleider niet is af te meten aan de stabiliteit van een coalitie of tevredenheid van kiezers maar aan de wijze waarop een politicus omgaat met grote gebeurtenissen. In het geval van Merkel is dat de crisis.

In het slothoofdstuk concludeert hij dat het te vroeg is om een ‘eerlijk oordeel’ te geven over haar Europapolitiek. Hij kan niettemin de verleiding niet weerstaan te schrijven dat ‘uit het meisje uit Templin misschien wel de sterkste en heel zeker de machtigste buitenlandspolitieke regeringsleider gegroeid is’ die de Bondsrepubliek ooit had. Misschien is het voor dit oordeel inderdaad nog te vroeg. En, o ja, Merkel zegt zo vaak ‘Scheisse’ dat ook de Amerikaanse president Barack Obama dat Duitse woord nu onder knie heeft.

Stefan Kornelius: Angela Merkel. Die Kanzlerin und ihre Welt. Hamburg, 284 blz. € 19,99**

Stephan Hebel: Mutter Blamage. Warum die Nation Angela Merkel und ihre Politik nicht braucht. Westend, 157 blz. € 13,99

Gertrud Höhler: Die Patin. Wie Angela Merkel Deutschland umbaut. Orel Füssli Verlag, 295 blz. € 21,95

Judy Dempsey: Das Phänomen Merkel. Deutschlands Macht und Möglichkeiten. Körber Stiftung, 158 blz. € 16,-

Nikolaus Blome: Angela Merkel. Die Zauder-Künstlerin. Pantheon, 160 blz. € 16,99