Onder dwang voeden botst met zelfbeschikking

Hongerstakers in vreemdelingendetentie mag je onder dwang voeden, vindt de Raad van State. Hoogleraar Van Kalmthout twijfelt.

Honger- en dorststakers kunnen onder bepaalde omstandigheden onder dwang gevoed worden. Dat is de strekking van het – uitgelekte – rapport waarom staatssecretaris Teeven (Justitie, VVD) de Raad van State heeft gevraagd. Het belangrijkste adviesorgaan van het kabinet schrijft dat zowel het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) als nationale wetten „ruimte bieden om onder omstandigheden dwangvoeding toe te passen op personen die zich in vreemdelingenbewaring bevinden”. Een arts moet constateren dat dwangvoeding „volstrekt noodzakelijk is”.

Het rapport lijkt in enorme haast geschreven, zegt Anton van Kalmthout, hoogleraar strafrecht aan de Universiteit van Tilburg. En zo gek is dat niet: zeven mensen in vreemdelingendetentie eten niet. Vier van hen weigeren ook te drinken.

Dat de Raad van State stelt dat dwangvoeding soms mag worden toegediend, verbaast Van Kalmthout zeer. Het huidige beleid is gebaseerd op bepalingen in het EVRM, zegt hij. Het recht op zelfbeschikking telt zwaar. De Raad stelt dat de overheid ‘een verhoogde zorgplicht’ heeft ten aanzien van het recht op leven van gedetineerden. Dat klopt, zegt Van Kalmthout. „In het EVRM staat dat mensen die aan de zorg van de overheid zijn toevertrouwd, met zorg moeten worden behandeld. Maar nergens staat dat dat artikel zwaarder telt dan het recht op zelfbeschikking. Mensen moeten instemmen met een medische behandeling.”

Om het recht op zelfbeschikking te kunnen uitoefenen, moet iemand wel wilsbekwaam zijn. Van Kalmthout: „Als iemand bij zijn volle bewustzijn heeft besloten om te hongeren tot het bittere einde, dan mag hij geen dwangvoeding krijgen.”

De Penitentiaire beginselenwet uit 2001 bevat een uitzondering op het recht op zelfbeschikking. De instellingsdirecteur kan een gedetineerde verplichten een medische handeling te ondergaan. Die bepaling, zegt Van Kalmthout, „geldt voor agressieve of verwarde mensen. Niet voor hongerstakers.”

Teeven wil koste wat kost voorkomen dat na de Rus Dolmatov in januari nog iemand overlijdt in vreemdelingendetentie. Van Kalmthout: „Hij zei in een televisie-interview dat iemand in coma wilsonbekwaam is en dus gevoed mag worden. Die redenering vindt geen steun in de wet.”

De Raad van State, zegt Van Kalmthout, wekt de suggestie dat de overheid (of de directeur van een instelling) artsen de opdracht kan geven dwangvoeding toe te dienen. Maar dat kan alleen op verzoek van de arts.

Zelfs als besloten wordt een hongerstaker onder dwang voedsel toe te dienen, zegt Van Kalmthout, is dit volgens het Europees Hof een uiterste middel. „Dan moet de overheid goed motiveren waarom ze niet tegemoetkomen aan de eisen van de hongerstakers. Als gedetineerden in vreemdelingenbewaring betere leefomstandigheden willen, hebben ze een punt. De overheid kan beter daar wat aan doen, dan gaan dwangvoeden.”